Chanzo cha picha, Getty Images
Tangu kurejeshwa kwa mfumo wa vyama vingi nchini Tanzania Julai, 1992, mwaka huu itakuwa ni mara ya kwanza kwa Tanzania kufanya uchaguzi mkuu pasipo ushiriki wa chama kikuu cha upinzani.
Hii ni baada ya chama hicho, Chama Cha Demokrasia na Maendeleo (CHADEMA), kutangaza kutoshiriki kikidai kwamba mfumo wa uchaguzi uliopo hautoi uwanja sawia kwa washindani na kwamba unakipendelea chama tawala yaani Chama Cha Mapinduzi (CCM).
Miongoni mwa vyama 19 vilivyosajiliwa Tanzania, ni CHADEMA pekee ndicho kimeamua kutoshiriki kwenye uchaguzi huo huku vyama vingine 18 vikishiriki. Swali kubwa lililopo midomoni mwa wadadisi wa siasa za Tanzania ni moja, uamuzi huo wa CHADEMA utakuwa na athari gani kwenye uchaguzi huu uliopangwa kufanyika Oktoba 29, 2025?
Haitakuwa mara ya kwanza
Uamuzi uliochukuliwa na CHADEMA si wa kwanza kuchukuliwa na chama cha siasa kilichosajiliwa nchini Tanzania. Mwaka 2016, Chama cha Wananchi (CUF) kilisusia uchaguzi wa marudio uliopangwa kufanyika Machi 2016, baada ya Tume ya Uchaguzi ya Zanzibar (ZEC) chini ya mwenyekiti Jecha Salum Jecha kuyafuta matokeo ya uchaguzi wa Oktoba 2015.
Hoja ya CUF wakati ule ilikuwa kwamba kwa mujibu wa matokeo yaliyokusanywa, chama chao kilikuwa kimepata ushindi na badala ya kurudia uchaguzi, kilichotakiwa kufanywa ni kuhesabu upya kura kutoka vituoni.
Kilichofuata baada ya uchaguzi wa Machi 2016 ni kwa CCM kutangazwa mshindi kwa asilimia 91 ya kura zote zilizopigwa. Kwa Zanzibar, aina hii ya ushindi kwa chama kimoja ilikuwa haijawahi kutokea kwani matokeo huwa yanakaribia nusu kwa nusu.
Katika mazungumzo ambayo waliokuwa viongozi wa CUF ambao sasa wamehamia katika chama cha ACT Wazalendo waliwahi kuzungumza, funzo kubwa kwao lilikuwa kwamba kususia uchaguzi hakukuisaidia Zanzibar wala CUF.
Kilichotokea ni kwamba mafanikio yaliyopatikana kupitia mwafaka wa mwaka 2010 na kufanikisha kuundwa kwa Serikali ya Umoja wa Kitaifa (SUK), vyote vilipeperushwa na uchaguzi wa Machi 2016.
Baraza la Wawakilishi, ambalo lilikuwa chemchem ya mijadala mikali na yenye maslahi mapana ya Wazanzibari, liligeuka kuwa muhuri wa kupitisha kila ambalo lilikuwa linatakiwa kupitishwa na chama tawala.
Chanzo cha picha, Getty Images
Ikrari, kilichotokea Zanzibar mwaka 2016 kinafanana na kilichotokea Ethiopia wakati wa utawala wa Mengistu Haile Mariam miaka ya 1980 na enzi za Meles Zenawi kwenye miaka ya 1990. Vyama vikuu vya upinzani kususia uchaguzi kulitoa fursa kwa chama tawala kujisimika zaidi madarakani pasipo kufanya mabadiliko yaliyokuwa yanatakiwa.
Kimsingi, tafiti mbalimbali za wataalamu wa sayansi ya siasa zimebainisha kwamba barani Afrika, kitendo cha wapinzani kususia uchaguzi – iwe Ivory Coast au Mauritania, Uganda, Kenya, Nigeria au Sudan, faida kwa upinzani huwa ni ndogo kuliko kwa chama kilicho madarakani.
Kwa maana hiyo, kwa kuzingatia historia ya miaka ya awali ya Afrika na Zanzibar mwaka 2016, kitendo cha Chadema kutoshiriki uchaguzi wa mwaka 2025, inamaanisha ushindi mkubwa kwa CCM, umiliki mkubwa zaidi wa Bunge na vyombo vingine vya uwakilishi wa wananchi kwa chama tawala.
Kama Watanzania wanalalamika kwamba Bunge la mwaka 2020 – 2025 lilikuwa dhaifu – kuna uwezekano mkubwa kwamba Bunge la 2025 – 2030 linaweza kuwa na la namna hiyohiyo kama CCM itaamua kutumia kususia huku kwa Chadema kujisimika madarakani.
Kuna swali lingine la kujiuliza. Kwa nini kususia uchaguzi hakujawahi kuwa na faida kwa vyama vya upinzani barani Afrika?
Tatizo la kususia uchaguzi
Ili kususia uchaguzi kufanikiwe, kuna mambo kadhaa yanatakiwa kuwepo kwa mujibu wa msomi wa masuala ya sayansi ya siasa, Timothy Frankel. Kuwe na vyama vya upinzani vyenye nguvu, kuwe na asasi imara za kiraia na kuwe na shinikizo kubwa kutoka jumuiya ya kimataifa.
Tatizo la nchi kama Tanzania ni kwamba kwa sasa – hasa baada ya miaka sita ya utawala wa hayati Rais John Magufuli, hali ya vyama vya siasa ni dhoofu. Vina upungufu mkubwa wa rasilimali fedha, rasilimali watu na mibinyo ya kimfumo inayofanya chama tawala kiwe na nguvu kuvizidi.
Kama chama tawala kina nguvu kuliko upinzani, kususia uchaguzi hakufanyi kazi, nchini Tanzania, pia asasi za kiraia hazina ushawishi mkubwa kwa jamii na hivyo haziwezi kutoa shinikizo la kutosha kwa chama kilicho madarakani.
Uchaguzi wa mwaka 2025 umekuja pia katika wakati ambapo Jumuiya ya Kimataifa – hasa nchi za Magharibi, zikiwa zinapitia katika wakati mgumu kidemokrasia. Marais wa aina ya Donald Trump wanaangalia zaidi biashara na faida za kiuchumi kwao kuliko kukua na kuimarika kwa demokrasia.
Kwa sababu hiyo, presha ambayo kwa kawaida nchi kama Tanzania zingepata kwa wahisani miaka 20 iliyopita, haifanani na presha ambayo wataipata kwa kasoro kwenye uchaguzi wa mwaka huu. Pasi na shinikizo kubwa kimataifa, kususia uchaguzi ni zoezi lisilo na faida.
Uchaguzi bila Chadema
Chanzo cha picha, Getty Images
Kwa namna mambo yanavyokwenda – ingawa mambo hubadilika, hakuna sababu ya kuamini kwamba uchaguzi mkuu wa Tanzania hautafanyika na CCM haitashinda kwa kishindo kama inavyoonekana.
Kuna dalili kwamba Chadema – kama chama cha siasa, kinaweza kupata shida kurejea kwenye kilele chake cha mafanikio endapo chama kama ACT Wazalendo kitapata wingi wa viti bungeni na kukifanya kuwa chama kikuu cha upinzani bungeni.
Kukua kwa Chadena kama chama kikuu cha upinzani kulitokana na kuingiza kwake bungeni wabunge vijana mwaka 2025 ambao uwezo wao wa kujenga hoja ulionekana kwa vile Bunge lilikuwa limeanza kuoneshwa mubashara.
Iwapo ACT itapata wabunge wa kutosha, inaweza kutumia tena siasa za bungeni – kama ilivyofanya Chadema miaka 20 iliyopita, ikitumia sasa mitandao ya kijamii na luninga kujitangaza.
Hata hivyo, hili linategemea zaidi busara ya wenye maamuzi ndani ya CCM. Kama CCM itaamua kushinda kwa kishindo kwenye uchaguzi huu, na kutupilia mbali uwezekano wa ACT kufanya vema, inaweza kutawala Bunge na mabaraza ya madiwani nchini kote na kuwa na uwezo wa kufanya inachotaka kutoka sasa hadi 2030.
Kama la pili ndilo litakalotokea, kuna uwezekano mkubwa wa siasa kati ya 2026 – 2030 kufanyika nje ya Bunge na kwenye majukwaa rasmi ya kisiasa na kuingia mitaani.
Vyama vya kisiasa vitalazimka kuungana na asasi za kiraia na makundi maslahi mengine yaliyopo nchini kufanya siasa na kuchagiza mabadiliko yanayotakiwa nje ya majukwaa halisi ya kisiasa.
Chanzo cha picha, Mwananchi
Ni mapema mno kubashiri kwamba kutoshiriki kwa CHADEMA kwenye uchaguzi huu kunamaanisha kuwa itaenda njia ya vyama kama NCCR Mageuzi, CUF na Tanzania Labour (TLP) kwa kupoteza ushawishi wake kwa umma.
Vyama vilivyopoteza ushawishi wake nchini Tanzania vilifanya hivyo kwa sababu ya kupoteza roho yake ya kisiasa. Chadema ya sasa iko chini ya Tundu Lissu na ali mradi yeye mwenyewe hatabadilika, wafuasi wake wataendelea kubaki na chama hakitaelekea kubaya.
Iwapo Chadema haitashiriki uchaguzi wa mwaka huu, CCM itakuwa mwamuzi wa hatma ya chama hicho. Kama itaamua ishinde kwa asilimia 99, ina maana Chadema kitatoka na ushindi kwa kusema ilijua kitakachotokea na kitakuwa na uthabiti wa kusema mwaka 2030 hali itakuwa tofauti na pengine kitakuwa chama kimoja chenye nguvu zaidi kuelekea 2030.
Hata hivyo, kama CCM itaamua kuwa uchaguzi wa mwaka huu ufanane na walau viwango vilivyokuwepo mwaka 2015 kurudi nyuma, ACT Wazalendo kinaweza kufanya vizuri na kubaki mshindani wa siasa za kawaida na huenda ikachukua nafasi ya Chadema.
Kwa maana hiyo, CCM ina mustakabali mkubwa wa kuamua nini kitaendelea Tanzania baada ya kufanyika Uchaguzi Mkuu pasipo ushiriki wa chama kikuu cha upinzani kilichopo.
Mpira uko miguuni kwa CCM
Imehaririwa na Florian Kaijage