Mauaji ya kimbari ni nini, na ni nani ametumia neno kwa vita vya Gaza?

Mnamo Desemba 2023, Afrika Kusini ilileta kesi dhidi ya Israeli juu ya ukiukaji wa Mkataba wa Mauaji ya Kimbari ya 1948 kwenye Mahakama ya Kimataifa ya Haki (ICJ).

Mwezi mmoja baadaye, uamuzi wa muda uligundua Wapalestina walikuwa na “haki zinazokubalika za kulindwa dhidi ya mauaji ya kimbari”.

Majaji walisema kuwa baadhi ya vitendo ambavyo Afŕika Kusini ililalamikia, ikiwa vitathibitishwa, vinaweza kuwa chini ya mkataba huo.

Serikali za Magharibi, ikiwa ni pamoja na Uingereza na Ujerumani, zimeepuka kwa kiasi kikubwa kuelezea vitendo vya Israeli kama mauaji ya halaiki.

Rais wa Ufaransa Emmanuel Macron alisema haikuwa katika nafasi ya kiongozi wa kisiasa kutumia neno hilo, lakini “wanahistoria” wanapaswa kuamua “kwa wakati ufaao”.

Israel imekanusha vikali madai ya mauaji ya halaiki kuwa ni “uongo mtupu”, ikisisitiza kuwa imekuwa ikitumia haki yake ya usalama na kujilinda – hoja iliyoungwa mkono na mshirika wake mwenye nguvu zaidi, Marekani.

Je, mauaji ya halaiki yanamaanisha nini, na ni nani anayeweza kuamua iwapo yatatumika?

Neno “Genocide” lilianzishwa mwaka 1943 na mwanasheria Raphael Lemkin na kuichanganya na lugha ya Kigiriki (genos: qabila) na Kilatini (cide: kuua).

Baada ya kuharibiwa na maafa ya Holocaust, ambapo kila mtu wa familia yake aliuawa isipokuwa kaka yake, Dk Lemkin alifanya kampeni ya kufanya mauaji ya kimbari kutambuliwa kama uhalifu chini ya sheria za kimataifa.

Juhudi zake zilipelekea kupitishwa kwa Mkataba wa Mauaji ya Kimbari ya Umoja wa Mataifa mnamo Desemba 1948, ambao ulianza kutumika Januari 1951.

Kufikia 2022, umeidhinishwa na nchi 153.

Kifungu cha Pili cha mkataba huo kinafafanua mauaji ya halaiki kama “tendo lolote kati ya yafuatayo yaliyofanywa kwa nia ya kuharibu, kwa ujumla au kwa sehemu, kikundi cha kitaifa, kikabila, cha rangi au cha kidini, kama vile”:

Mkataba huo pia unaweka wajibu wa jumla kwa mataifa yaliyotia saini “kuzuia na kuadhibu” mauaji ya kimbari.

Umoja wa Mataifa unasema kwamba haiamui ikiwa hali hiyo ni mauaji ya halaiki, na vyombo vya mahakama vilivyoidhinishwa tu, kama vile mahakama za kimataifa, ndizo zenye uwezo wa kufanya hivyo.

Ni kesi chache tu ambazo zimehukumiwa kama mauaji ya halaiki chini ya sheria za kimataifa: mauaji ya halaiki ya 1994 nchini Rwanda, mauaji ya Srebrenica ya 1995 huko Bosnia, na kampeni ya Khmer Rouge dhidi ya vikundi vya wachache nchini Kambodia kutoka 1975 hadi 1979.

ICJ na Mahakama ya Kimataifa ya Uhalifu (ICC) ndizo mahakama kuu za kimataifa zenye mamlaka ya kutoa uamuzi kuhusu mauaji ya halaiki.

Umoja wa Mataifa pia ulianzisha mahakama za dharura kushughulikia mauaji ya kimbari nchini Rwanda na Yugoslavia ya zamani.

ICJ ni chombo cha juu zaidi cha mahakama cha Umoja wa Mataifa chenye jukumu la kusuluhisha mizozo kati ya mataifa.

Kesi zinazoendelea za mauaji ya halaiki ni pamoja na ile iliyoletwa na Ukraine dhidi ya Urusi mwaka wa 2022.

Kyiv ameishutumu Kremlin kwa madai ya uwongo kwamba Ukraine ilifanya mauaji ya halaiki katika eneo la mashariki la Donbas, na kuitumia kama kisingizio cha uvamizi.

Mfano mwingine ni kesi iliyowasilishwa na Gambia mwaka 2017 dhidi ya Myanmar.

Ilidai kuwa nchi hiyo yenye Wabuddha wengi ilifanya mauaji ya halaiki dhidi ya Waislamu walio wachache wa Rohingya kwa “operesheni za kibali zilizoenea na za utaratibu” katika vijiji vyao.

Ilianzishwa mwaka 2002 chini ya Mkataba wa Roma, ICC inalenga watu binafsi kufunguliwa mashitaka.

Ni majimbo 125 pekee ambayo yameidhinisha mkataba huo ni wanachama – Marekani, China na India ni miongoni mwa vighairi muhimu.

Mahakama ya ICC imekuwa ikichunguza kesi za madai ya mauaji ya halaiki, lakini hadi sasa imefungua mashtaka dhidi ya Omar Hassan Ahmad Al Bashir, rais wa zamani wa Sudan ambaye alipinduliwa mwaka 2019 baada ya takriban miongo mitatu madarakani.

Wakati mamlaka za kitaifa na kiutendaji zinaweza kutumia neno “mauaji ya halaiki”, Umoja wa Mataifa unasema lebo kama hizo hazina uzito wa kisheria nje ya mipaka yao wenyewe.

Kwa mfano, serikali na mabunge mbalimbali yametambua Holodomor, njaa ya mamilioni ya watu nchini Ukraine mwaka 1932-33 kutokana na sera za ujumuishaji za Joseph Stalin, kama mauaji ya kimbari katika miaka ya hivi karibuni.

Uingereza haijafanya hivyo kwa sababu ya sera yake ya muda mrefu ya kuamua tu mauaji ya kimbari kufuatia maamuzi ya mahakama halali.

Tangu kupitishwa kwa mkataba wa Umoja wa Mataifa kuhusu mauaji ya kimbari, umekosolewa kutoka pande mbalimbali, hasa na wale wanaokata tamaa kutokana na ugumu wa kuutumia katika kesi mahususi.

Baadhi ya wakosoaji wanasema tafsiri ya mauaji ya kimbari ni finyu mno, huku wengine wakidai kuwa imedhoofishwa kwa matumizi ya kupindukia.

“Kiwango cha kuthibitisha mauaji ya halaiki ni kigumu sana kufikiwa,” alisema Thijs Bouwknegt, mtaalamu wa masuala ya mauaji ya kimbari aliyehudumu katika Mahakama ya Kimataifa ya Uhalifu (ICC), alipokuwa akizungumza na shirika la habari la AFP.

“Lazima uthibitishe kuwa kulikuwa na nia mahsusi na kwamba nia hiyo ndiyo maelezo pekee ya kile kilichotokea,” aliongeza.

Miongoni mwa ukosoaji mwingine wa kawaida ni pamoja na:

kutotambuliwa kwa makundi ya kisiasa na kijamii kama waathirika wa mauaji ya kimbari,

na kutokuwa na viwango vya wazi kuhusu idadi ya vifo vinavyoweza kuhesabiwa kama mauaji ya kimbari.

Bouwknegt pia alieleza kuwa inaweza kuchukua miaka mingi kabla ya mahakama yoyote kutoa uamuzi iwapo mauaji ya kimbari imetokea au la.

Kwa mfano, katika kesi ya Rwanda, ilichukua karibu muongo mmoja kwa mahakama iliyoundwa na Umoja wa Mataifa kutoa hitimisho rasmi kwamba mauaji ya kimbari yalifanyika.

Aidha, haikuwa hadi mwaka 2007 ambapo Mahakama ya Kimataifa ya Haki (ICJ) ilitambua mauaji ya Srebrenica ya mwaka 1995, ambapo karibu wanaume na wavulana Waislamu 8,000 waliuawa, kama kitendo cha mauaji ya kimbari.

Rachel Burns, mtaalamu wa uhalifu (criminologist) kutoka Chuo Kikuu cha York, alisema kuwa ni wachache mno waliowahi kuhukumiwa kwa makosa hayo.

“Idadi halisi ya wahalifu nchini Rwanda, Yugoslavia ya zamani, na Cambodia haijulikani, lakini ni wachache tu wamehukumiwa.”

Wataalamu wanasema kwamba mara hali inapofafanuliwa kisheria kuwa mauaji ya halaiki, nchi ambazo zimetia saini mkataba huo lazima zichukue hatua za kuzuia au kukomesha – kupitia diplomasia, vikwazo, au hata kuingilia kijeshi.

Wakati wa mauaji ya kimbari ya Rwanda, kwa mfano, nyaraka za Marekani zilizofichuliwa zilifichua kwamba maafisa walikwepa kwa makusudi kutumia neno “mauaji ya halaiki” wakati mauaji hayo yakiendelea, kwa sehemu ili kuepuka kuibua majukumu ya kisheria na kisiasa chini ya mkataba huo.

“Hata kwa ufafanuzi wa Umoja wa Mataifa, bado kuna kushindwa kufafanua mauaji ya kimbari, kushindwa kuchukua hatua na kushindwa kushtaki,” alisema Bi Burns.