Kardinali Pengo: Mwanaharakati wa Kiroho na Kitaifa

Habari za kifo chake zilitangazwa rasmi na Askofu Mkuu wa Jimbo Kuu Katoliki la Dar es Salaam, Yuda Thadeus Ruwa’ichi.

Maombolezo ya taifa yalimfunika; Rais Samia Suluhu Hassan akiwa miongoni mwa wa kwanza kutoa salamu za rambirambi, akimkumbuka kama sauti ya hekima katika masuala ya kijamii na kimaadili, aliyehimiza amani, heshima na utu ndani ya jamii ya Tanzania.

Pengo alikuwa kioo cha kipindi kirefu cha historia ya Tanzania, mtu ambaye alisimama kwenye makutano ya imani na siasa, ya kanisa na taifa, ya utamaduni wa Afrika na mabadiliko ya ulimwengu. Kuelewa uongozi wake ni kuelewa sehemu kubwa ya historia ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na uhusiano wake na serikali za awamu mbalimbali.

Katika miongo miwili ya kwanza ya uongozi wake Dar es Salaam, Pengo alijulikana kwa ujasiri wake wa ajabu. Katika kipindi cha kwanza cha kazi yake Dar es Salaam, kardinali alijulikana kwa ujasiri wake na kusema wazi. Hakupoteza muda kuikemea serikali na taasisi alipoona maneno na vitendo vyao vinahatarisha kanisa na umoja wa taifa.

Mfano mmoja wa kipekee ulitokea baada ya machafuko ya Zanzibar mwaka 2001. Februari 2001, kulikuwa na tamko lililosainiwa na maaskofu Katoliki (pamoja na Kardinali Polycarp Pengo) lililolaani “mauaji ya watu wasio na hatia” na “vurugu”.

Katika suala la UKIMWI, alisisitiza msimamo wa Kanisa kwamba janga hilo haliwezi kushindwa kwa kutumia kondomu peke yake, bali kwa elimu ya uwajibikaji wa mtu katika mfumo wa mtazamo wa kimaadili wa ujinsia wa binadamu.

Msimamo huu ulikuwa wa msingi katika mafundisho ya Kanisa Katoliki, ingawa uligongana na sera za baadhi ya mashirika ya kimataifa ya afya.

Katika suala la uhusiano wa jinsia moja, aliwahi kusema mwaka 2000 kwamba kitendo hicho ni miongoni mwa dhambi mbaya zaidi duniani.

Baadaye, Novemba 2018, alizungumza kwa nguvu dhidi ya “ukoloni wa kiitikadi,” akiomba serikali ya Tanzania ikatae misaada yoyote ya kigeni inayoshikamana na kukubali mwelekeo wa Magharibi kuhusu uhusiano wa jinsia moja. Alisema Watanzania wote wanapaswa kusema hapana kwa jambo hilo.

Novemba 25, 2018, wakati wa Misa ya Shukrani ya Mavuno katika Kanisa Kuu la St. Joseph jijini Dar es Salaam, Pengo aliomba wazi serikali ya Tanzania kukataa misaada inayofungamanishwa na utetezi wa uhusiano wa jinsia moja, akisema ni bora kufa kwa njaa kuliko kupokea misaada na kulazimishwa kufanya mambo yanayokinzana na mapenzi ya Mungu.

Wakati mmoja wa utata mkubwa wa uongozi wake ulitokea katika kipindi cha awamu ya tano ya uongozi wa Tanzania chini ya Rais John Pombe Magufuli (2015–2021). Haikuwa siri kwamba TEC (Tanzania Episcopal Conference) ilitoa nyaraka kadhaa kali zinazokemea mwelekeo wa kidemokrasia nchini wakati huo.

Mwaka 2018, wakati wa urais wa marehemu John Magufuli, TEC ilitoa barua kali ya kichungaji kuhusu mmomonyoko wa haki za binadamu na ukandamizaji wa sauti tofauti.

Uhusiano na awamu mbalimbali za serikali

Wakati wa utawala wa Mwalimu Julius Nyerere, Pengo alikuwa bado mchanga wa uongozi, akihudumu kama askofu wa majimbo ya pembezoni (Nachingwea, Tunduru-Masasi).

Hata hivyo, msimamo wake wa kiakili uliathiriwa na wakati huo. Akiwa anasoma Roma, Pengo alichagua kufanya utafiti wake kuhusu falsafa ya Nyerere ya kujenga taifa lenye umoja, naye akaitumia kuonyesha jukumu la kanisa katika kukuza uzalendo.

Hii inaonyesha kwamba aliuona falsafa ya Ujamaa si kama adui wa kanisa, bali kama msingi wa mazungumzo ya kijamii ambao Kanisa lingeweza kushirikiana nao.

Katika zama za Rais Ali Hassan Mwinyi (1985–1995) na Benjamin Mkapa (1995–2005): Kanisa linaingia mstari wa mbele

Katika miaka ya mwisho ya Rais Ali Hassan Mwinyi (1985–1995) na nyakati zote za Benjamin Mkapa (1995–2005), Pengo alikuwa tayari Askofu Mkuu wa Jimbo Kuu la Dar es Salaam (kuanzia 1992) na Kardinali (kuanzia 1998).

Hizi zilikuwa zama za mabadiliko makubwa ya Tanzania kutoka mfumo wa chama kimoja kwenda mfumo wa vyama vingi (1992), na maendeleo ya uchumi kupitia mageuzi ya kiuchumi.

Kardinali alitoa msimamo wake katika masuala mbalimbali ya kijamii. Machafuko ya Zanzibar na Pemba mwaka 2001, ambayo yalitokea chini ya utawala wa Mkapa, yalimkuta Pengo akiwa tayari kusimama kidete.

Alikuwa miongoni mwa wa kwanza kusaini tamko la maaskofu lililolaani mauaji ya watu wasio na hatia. Hii ilionyesha kwamba aliweza kuikabili hata serikali aliyoishi nayo vizuri wakati wa mazingira ya haki za binadamu.

Wakati wa urais wa Jakaya Kikwete (2005–2015), Pengo aliendelea na mwelekeo wake wa kuzungumza, lakini kwa heshima.

Hizi zilikuwa zama ambapo mazungumzo ya kidini na kisiasa yaliendelea bila mvutano mkubwa. Tatizo moja la kipekee lilitokea mwaka 2014, wakati wa mwisho wa utawala wa Rais Kikwete.

TEC kupitia kamati yake ya amani na haki ilitoa waraka ukiomba Bunge Maalumu la Katiba lisipuuze mapendekezo ya Tume ya Mapitio ya Katiba kuhusu muundo wa muungano kati ya Tanganyika na Zanzibar.

Kardinali alijitenga na waraka huo, akisema maoni ya kamati hayakuwakilisha msimamo wa Kanisa. Mara nyingine tena, hii ilionyesha mgawanyiko wake wa busara kati ya nafsi yake ya kibinafsi na uamuzi wa pamoja wa TEC katika masuala mazito ya kisiasa.

Wakati wa zama za Rais Magufuli (2015–2021) ulikuwa ni mtihani mgumu wa kichungaji. Kama ilivyoelezwa, nyakati za Magufuli zilikuwa wakati mgumu zaidi wa mtihani wa uongozi wa Pengo.

Wakati TEC kama taasisi ilitoa nyaraka za nguvu za kukemea mwelekeo wa utawala, Pengo alionekana kujitenga na nyaraka hizo mbili maarufu.

Inaweza kuelezwa kwa njia mbili: kwanza, labda alikuwa akifuata kanuni ya kiakili kwamba kiongozi wa kiroho lazima atofautishe kati ya ukweli wa kiroho na mgawanyiko wa kisiasa.

Pili, wengine wanaona kwamba nguvu za afya yake zilizokuwa zikimwangukia na mazingira ya kisiasa yenye hatari yalimfanya atumie tahadhari nyingi zaidi.

Hata hivyo, hata wakati huo, Pengo alikuwa wazi katika baadhi ya masuala ya kimaadili ambayo hayakuhusu moja kwa moja siasa ya Tanzania peke yake—kama vile suala la msaada wa kigeni unaohusishwa na maadili yanayokinzana na mafundisho ya Kanisa.

Zama za Rais Samia Suluhu Hassan (2021–2026) kulikuwa na heshima ya uzee. Rais Samia alimkabili Pengo kwa heshima kubwa. Mwaka 2021, alishiriki katika sherehe ya miaka 50 ya upadri wa Kardinali, akituma ujumbe wake kupitia Makamu wa Rais Dk. Philip Mpango, ambaye alisema:

Rais pia alitoa pesa kwa ajili ya mradi wa Pengo wa kujenga kanisa katika eneo la Makulunge, Bagamoyo. Baada ya kifo chake, Rais Samia alitoa salamu za rambirambi, akimkumbuka kama sauti ya hekima katika masuala ya kijamii na kimaadili, aliyehimiza amani, heshima na utu ndani ya jamii ya Tanzania.

Uongozi wa kimataifa na sauti ya Afrika

Pengo hakuwa kiongozi wa Tanzania peke yake. Katika uwanja wa kimataifa wa Kanisa Katoliki, alibeba uzito mkubwa. Alishiriki katika makongamano mawili ya kipapa (papal conclave): alishiriki katika konklave ya 2005 iliyomchagua Papa Benedikto XVI na konklave ya 2013 iliyomchagua Papa Francisko.

Zaidi ya hayo, alikuwa mjumbe katika mabaraza kadhaa ya Vatican, yakiwamo Baraza la Mafundisho ya Imani (Congregation for the Doctrine of the Faith), Baraza la Uenezaji wa Injili (Congregation for the Evangelisation of Peoples), Baraza la Mazungumzo ya Kidini (Council for Interreligious Dialogue), na Baraza la Utamaduni (Council for Culture).

Mwaka 2007, alichaguliwa kuwa Rais wa Symposium of Episcopal Conferences of Africa and Madagascar (SECAM), chama cha mabaraza ya maaskofu wa Afrika na Madagaska, nafasi aliyoishika hadi mwaka 2013. Katika nafasi hiyo, alitetea mchango wa kweli wa Afrika katika Kanisa la ulimwengu mzima.

Pengo kama kioo cha wakati wake

Tathmini ya uongozi wa Pengo haiwezi kuwa rahisi wala ya upande mmoja. Alikuwa kiongozi aliyetoka shuleni akiwa na nguvu za falsafa ya maadili, na akaombwa kubeba mzigo wa wakati mgumu wa Tanzania na Afrika.

Nguvu zake zilikuwa wazi: akili ya kipekee ya kitaaluma iliyochongwa huko Roma, uwezo wa kuimarisha taasisi za kanisa kutoka ndani, ujasiri wa kuzungumza hadharani wakati ulipohitajika, na uwezo wa kuwakilisha Afrika katika majukwaa ya kimataifa kwa hadhi.

Maeneo ya utata wake hasa katika miaka ya mwisho ya uongozi wake yataendelea kujadiliwa na wachambuzi wa historia ya kanisa na ya Tanzania.

Lakini hata kwa maeneo hayo ya utata, historia itamkumbuka kama mtu aliyepanda mlima mrefu wa uongozi wa kiroho nchini Tanzania, mtu aliyejengea kanisa alilosimamia misingi imara, na mtu aliyesimama kama sauti ya Afrika katika mabaraza ya Vatican kwa miaka mingi.

Kipekee zaidi, atakumbukwa kama kiongozi aliyeamini kwa dhati kwamba imani ya kweli haina budi kugusa mzizi wa hali ya binadamu kisiasa, kimaadili na kijamii.

Tanzania imepoteza kioo, pia imepata hazina ya historia inayostahili kusomwa, kujifunza na kujadiliwa kwa kizazi hiki na kijacho.