- Kamati ya Bunge la Kitaifa ya Fedha na Mipango ya Kitaifa imewasilisha bungeni ripoti yake kuhusu Finance Bill 2026
- Kamati hiyo, inayoongozwa na Mbunge wa Molo Kuria Kimani, ilifikia mapendekezo yake ya mwisho baada ya vikao virefu vya ushirikishwaji wa umma na mawasilisho kutoka kwa wadau
- Baada ya kukataliwa kwa baadhi ya mapendekezo hayo, Kimani alisema mswada huo sasa unatarajiwa kukusanya mapato ya KSh 98.5 bilioni, chini kutoka KSh 120 bilioni zilizokuwa zimekadiriwa awali
Kamati ya Bunge la Kitaifa ya Fedha na Mipango ya Kitaifa imekataa baadhi ya hatua za ushuru zilizopendekezwa na utawala wa Rais William Ruto kupitia Finance Bill 2026.
Source: Twitter
Wabunge walitaka kuondolewa au kulegezwa kwa baadhi ya mapendekezo muhimu katika mkakati wa hivi karibuni wa serikali wa kuongeza mapato, huku wakionyesha mapungufu katika baadhi ya hatua kali za ushuru.
Upinzani huu mkali umeweka msingi wa mapambano makubwa ya kisiasa kati ya wabunge na serikali ambayo iko chini ya shinikizo la kupata rasilimali za kuziba pengo kubwa la bajeti.
Kamati ilikataa baadhi ya mapendekezo ya Hazina katika Finance Bill 2026, jambo linaloweza kuonyesha hisia za wananchi kufuatia maandamano yaliyoongozwa na Gen Z mwaka 2024.
Baada ya vikao virefu vya ushirikishwaji wa umma na mawasilisho kutoka kwa wadau mbalimbali, kamati hiyo iliyoongozwa na Mbunge wa Molo Kuria Kimani ilifikia mapendekezo yake ya mwisho.
“Ripoti hii imefuatia mchakato mpana wa ushirikishwaji wa umma uliokusanya maoni kutoka kwa zaidi ya Wakenya 100,000, vikao vya umma katika kaunti mbalimbali na mashauriano na wadau pamoja na taasisi za serikali,” alisema Kimani.
Ruto Alipataje Pigo?
Mswada huo ulijumuisha hatua za kiutawala za ushuru ambazo zilitarajiwa kuzalisha mapato ya ziada ya KSh 120 bilioni ili kusaidia kufadhili bajeti ya KSh 4.82 trilioni.
Sera hizo zingewaongezea Wakenya mzigo wa kifedha.
Hata hivyo, baada ya baadhi ya mapendekezo kukataliwa, Kimani alisema mswada huo sasa unatarajiwa kukusanya KSh 98.5 bilioni.
Source: Twitter
Kukataliwa kwa hatua nyingi kati ya hizo kunaashiria kuwa wabunge wana wasiwasi mkubwa kuhusu uwezekano wa wananchi kuipinga serikali ambayo tayari inakabiliwa na changamoto za kifedha.
Rais William Ruto, ambaye aliingia madarakani kupitia ajenda ya “Hustler” akiahidi kuboresha mazingira ya biashara, kuunda ajira na kudhibiti gharama ya maisha, amepata pigo kubwa kufuatia uchambuzi wa kina uliofanywa na kamati hiyo.
Kamati hiyo pia ilionekana kuhoji Sera ya Kitaifa ya Ushuru ya serikali iliyoanza kutekelezwa mwaka 2024 na ambayo iliahidi mfumo wa ushuru wenye utabirika zaidi.
Msimamo huo wa wabunge umeibuka katika kipindi muhimu ambapo familia za Kenya na biashara za ndani zinakabiliwa na mfumuko wa bei wa juu, ukuaji mdogo wa uchumi na mzigo mkubwa wa ushuru.
Ni Hatua Gani za Ushuru Zilikataliwa na Wabunge?
1. Kupunguza Viwango vya PAYE
Wakati wa mashauriano ya umma kuhusu mswada huo, Taasisi ya Wahasibu wa Umma Walioidhinishwa Kenya (ICPAK), Chama cha Mabenki Kenya (KBA), Deloitte na Touche pamoja na wengine walipendekeza kifungu kipya cha kuwaondoa Wakenya wanaopata chini ya KSh 30,000 kwa mwezi katika ushuru wa PAYE.
Pendekezo hilo lilikuwa linaendana na ahadi ya awali ya Rais Ruto ya kuwaondolea ushuru wa mapato watu wa kipato cha chini.
Hata hivyo, kamati haikuliidhinisha licha ya kukiri kuwa wadau wengi walikuwa wamependekeza marekebisho ya viwango vya PAYE.
2. Kubadilishwa kwa Hadhi ya VAT
Kamati ilikataa kabisa pendekezo la serikali la kubadilisha hadhi ya sekta muhimu kama vile chakula cha mifugo na malighafi za dawa kutoka kiwango cha sifuri cha VAT (zero-rated) hadi msamaha wa VAT (VAT-exempt).
Ilisema mabadiliko hayo yangesababisha ongezeko kubwa la gharama za bidhaa muhimu.
“Kamati ilipendekeza kubaki na hadhi ya kiwango cha sifuri cha VAT, ikibainisha kuwa mabadiliko yaliyopendekezwa yangeongeza gharama za bidhaa zinazotengenezwa na kuunganishwa nchini kama simu za mkononi, magari ya umeme, betri za sola na lithium-ion, pamoja na usafirishaji wa miwa kutoka mashambani hadi viwandani na chakula cha mifugo,” ilisema ripoti hiyo.
3. Misamaha ya VAT
Kampuni yenye hadhi ya kiwango cha sifuri cha VAT hutoza VAT ya 0% kwa bidhaa zake za mwisho lakini kisheria ina haki ya kurejeshewa VAT yote iliyolipwa kwa malighafi kutoka Mamlaka ya Mapato Kenya (KRA).
Bidhaa inapowekwa katika kundi la msamaha wa VAT, kampuni haitoi VAT kwa wateja lakini haiwezi kurejeshewa ushuru uliolipwa kwa pembejeo.
Matokeo yake ni kwamba biashara hulazimika ama kubeba gharama hizo zilizojificha au kuhamishia mzigo huo kwa watumiaji kupitia bei za juu zaidi.
Aidha, kamati ilikataa mapendekezo ya kuondoa misamaha ya VAT katika sekta ya usafiri wa kijani, hivyo kusaidia kuzuia ongezeko la bei za baiskeli na pikipiki za umeme.
4. Kiwango cha Mgawanyo wa Gawio
Pendekezo la Hazina la kiwango cha asilimia 60 cha “deemed dividend distribution threshold” pia lilikataliwa na kamati.
Hii ni hatua ambapo mamlaka ya ushuru huchukulia faida zilizobaki ndani ya kampuni na ambazo hazijagawiwa kuwa kana kwamba zimegawiwa kwa wanahisa kama gawio.
Kisha ushuru wa zuio (withholding tax) hutozwa kwa gawio hilo linalodhaniwa kuwa limelipwa.
5. Ushuru wa Anasa kwa Simu za Mkononi
Kamati iliamua kuondoa kabisa ushuru wa bidhaa (excise duty) uliopendekezwa kwa vifaa vya simu za mkononi.
Ushuru huo ni ushuru maalum unaotozwa kwa bidhaa fulani na wakati mwingine huitwa “ushuru wa dhambi” au ushuru wa kujistarehesha.
Hatua hiyo italeta afueni kubwa kwa sekta za teknolojia na uhamaji wa umeme.
Wajumbe wa kamati walibainisha kuwa badala ya kudhoofisha sekta inayochipukia kupitia ushuru mkubwa, ni muhimu kulinda utengenezaji wa simu nchini.
6. Kuwasilisha Marejesho ya Kodi ya KRA
Pendekezo la kuanzisha marejesho ya kodi yaliyokamilishwa mapema kwa njia ya kompyuta lililegezwa na kamati.
Katika mfumo huo, KRA ingekuwa ikijaza kiotomatiki marejesho ya kodi ya wananchi kwa kutumia taarifa za kielektroniki kutoka kwa wahusika wengine.
Wabunge walitaka kuwepo kwa hatua za ulinzi ili kuhakikisha walipa kodi wanapata nafasi wazi ya kupitia, kukubali au kupinga taarifa hizo.
Pendekezo lingine ambalo lingeiruhusu KRA kukusanya ushuru kulingana na maamuzi yanayobishaniwa pia liliondolewa.
LSK Ilisema Nini?
Katika habari nyingine, rais wa Chama cha Wanasheria Kenya (LSK), Charles Kanjama, aliwahakikishia wananchi kuwa chama hicho kitaendelea kutekeleza jukumu lake la kufuatilia matumizi ya bajeti.
Kanjama alibainisha kuwa nakisi kubwa ya KSh 1.11 trilioni huenda hatimaye ikawalazimu Wakenya kulipa ushuru zaidi ili kuziba pengo hilo.
Alisema kuwa ukopaji wa ndani unaweza kudhoofisha biashara za ndani.
Read ENGLISH VERSION
Je, unayo taarifa ya kusisimua ambayo ungependa tuichapishe? Tafadhali, wasiliana nasi kupitia news@tuko.co.ke au WhatsApp: 0732482690.
Chanzo: TUKO.co.ke