Shirika la Afya la Umoja wa Mataifa Duniani WHO limeonya kuhusu ongezeko kubwa la matumizi ya bidhaa za mifuko ya nikotini duniani, likisema bidhaa hizo zinawalenga zaidi vijana na watoto kupitia matangazo na mbinu mbalimbali za ushawishi.
Katika taarifa iliyotolewa mjini Geneva tarehe 15 Mei 2026 kuelekea maadhimisho ya Siku ya Dunia Isiyo na Tumbaku (World No Tobacco Day) ya Mei 31, WHO imesema matumizi ya bidhaa hizo yanaongezeka kwa kasi huku sheria katika nchi nyingi zikiwa dhaifu au kutokuwepo kabisa.
Maadhimisho hayo ya Siku ya Dunia Isiyo na Tumbaku inalenga kuangazia uraibu wa tumbaku na nikotini pamoja na mbinu zinazotumiwa na kampuni kuwavutia vijana kutumia bidhaa hizo.
Ongezeko la matumizi ya mifuko ya nikotini
Kwa mujibu wa WHO, mifuko ya nikotini ni vifuko vidogo vyenye nikotini, ladha mbalimbali, vitamu na kemikali nyingine ambavyo huwekwa kati ya fizi na mdomo ili kuachilia nikotini mwilini.
Shirika hilo limesema mauzo ya bidhaa hizo yalifikia zaidi ya vipande bilioni 23 mwaka 2024, ikiwa ni ongezeko la zaidi ya asilimia 50 ikilinganishwa na mwaka uliotangulia. Aidha, soko la bidhaa hizo lilifikia thamani ya karibu dola bilioni saba mwaka 2025.
Hatari kwa afya ya vijana
WHO imeonya kuwa nikotini ni kemikali inayosababisha uraibu mkubwa na ni hatari zaidi kwa watoto, vijana balehe na watu wazima vijana ambao ubongo wao bado unaendelea kukua.
Kwa mujibu wa shirika hilo, matumizi ya nikotini katika umri mdogo yanaweza kuathiri uwezo wa kujifunza, umakini wa akili na kuongeza uraibu wa muda mrefu wa nikotini pamoja na matumizi ya bidhaa nyingine za tumbaku.
WHO pia imeeleza kuwa matumizi ya bidhaa hizo huongeza hatari ya magonjwa ya moyo na mishipa ya damu.
Changamoto za udhibiti
Ripoti hiyo imebainisha kuwa karibu nchi 160 duniani hazina sheria maalum za kudhibiti bidhaa hizo, huku nchi 16 zikipiga marufuku uuzaji wake na nchi 32 pekee zikiwa na aina fulani ya udhibiti.
Baadhi ya nchi hizo zimezuia matumizi ya ladha mbalimbali, kuuza bidhaa hizo kwa watoto wadogo pamoja na matangazo na udhamini wake.
Wito wa hatua za haraka
Mkuu wa Kitengo cha Mpango wa Dunia Usio na Tumbaku wa WHO, Vinayak Prasad amesema matumizi ya mifuko ya nikotini yanaenea kwa kasi huku sheria zikishindwa kuendana na ongezeko hilo.
Amesisitiza kuwa serikali zinapaswa kuchukua hatua za haraka kwa kuweka sheria madhubuti zinazotegemea ushahidi wa kisayansi ili kulinda afya ya umma.
Mbinu za ushawishi kwa vijana
Kwa upande wake, Mkurugenzi wa Idara ya Vichocheo vya Afya, Uhamasishaji na Kinga wa WHO, Dkt. Etienne Krug amesema kampuni zinawalenga kwa makusudi vijana kupitia mbinu za udanganyifu na ushawishi.
WHO imeeleza kuwa bidhaa hizo hutangazwa kwa kutumia vifungashio vya kisasa vinavyofanana na pipi, ladha kama bubble gum na gummy bears, pamoja na matangazo kupitia mitandao ya kijamii, watu maarufu na udhamini wa matamasha na michezo.
Hatua zinazopendekezwa
Katika kukabiliana na hali hiyo, WHO imezitaka serikali duniani:
· Kuweka sheria kali za kudhibiti bidhaa zote za tumbaku na nikotini
· Kupiga marufuku ladha zinazowavutia vijana
· Kuzuia matangazo na ushawishi wa watu maarufu mitandaoni
· Kuweka ukaguzi mkali wa umri wa wanunuzi
· Kuweka maonyo ya kiafya kwenye vifungashio
· Kuongeza kodi ili kupunguza uwezo wa vijana kumudu bidhaa hizo
Wito wa kulinda kizazi kipya
WHO imehitimisha kwa kuwataka vijana kutambua na kukataa mbinu zinazotumiwa na kampuni kufanya matumizi ya nikotini yaonekane ya kawaida.
Shirika hilo limesisitiza kuwa hatua za haraka na za pamoja zinaweza kusaidia kulinda kizazi kipya dhidi ya uraibu wa nikotini na madhara yake kwa afya.