Ikiwasilisha taarifa yake ya kwanza rasmi mbele ya Baraza la Haki za Binadamu la Umoja wa Mataifa mjini Geneva, tume hiyo imesema kuzorota kwa hali ya usalama, kuongezeka kwa idadi ya watu waliokimbia makazi yao, kudhoofika kwa taasisi za umma na mgogoro tata wa kikanda kumewaacha raia bila ulinzi.
“Taarifa tulizopokea zinaonesha hali yenye uzito wa kipekee,” amesema mwenyekiti wa tume hiyo, Arnauld Akodjenou. “Tumepokea simulizi za kutisha kuhusu watoto, ukatili wa kingono unaohusiana na migogoro ukiwemo utumwa wa kingono, kuajiri watoto kwa nguvu, mauaji yasiyo halali, kukamatwa kiholela na mashambulizi dhidi ya shule na vituo vya afya.”
Tume hiyo ilianzishwa na Baraza la Haki za Binadamu kuchunguza madai ya ukiukwaji wa sheria za kimataifa za haki za binadamu na sheria za kimataifa za kibinadamu katika Kivu Kaskazini na Kivu Kusini. Hadi sasa imefanya zaidi ya mashauriano 50 kwa njia ya mtandao na mikutano zaidi ya 30 ya ana kwa ana.
Katika ziara yake ya kwanza nchini DRC mapema mwezi huu (Juni 2026), tume ilifanya mazungumzo ya kina mjini Kinshasa na kukutana na waathirika, mashirika yanayosaidia manusura, watetezi wa haki za binadamu, asasi za kiraia, wawakilishi wa serikali, taasisi za Umoja wa Mataifa, wanadiplomasia na taasisi ya kitaifa ya haki za binadamu.
Ingawa hali ya usalama na changamoto za afya ya umma zilizuia tume kufika Goma, imeahidi kutembelea maeneo yaliyoathirika katika Kivu Kaskazini na Kivu Kusini mara hali itakaporuhusu.
Naye Kamishna Maxine Marcus amesema uchunguzi bado uko katika hatua za awali na tume haiwezi kutoa hitimisho la mwisho kuhusu ukubwa wa ukiukwaji huo, akisisitiza kuwa haki huanza kwa kusikiliza waathirika na kulinda hadhi yao.
Aidha, ushuhuda uliokusanywa hadi sasa unaonesha madhara makubwa ya vita kwa raia, hususan watoto, manusura wa ukatili wa kingono, watu waliokimbia makazi yao na jamii zilizo katika mazingira hatarishi.
Mambo muhimu yaliyoangaziwa na tume:
- Kumekuwepo na taarifa za kuzuiwa kwa misaada ya kibinadamu kuwafikia waathirika.
- Watu wanaoshikiliwa katika maeneo yasiyofuata misingi ya utawala wa sheria wanadaiwa kufanyiwa ukatili.
- Watetezi wa haki za binadamu, waandishi wa habari na wanaorekodi ukiukwaji wanakabiliwa na vitisho na vitendo vya kulipiziwa kisasi.
- Tume imesisitiza kuwa hakuna shahidi, mwathirika au mwandishi wa habari anayepaswa kutishwa kwa kushirikiana na mifumo ya Umoja wa Mataifa.
- Mgogoro huo umeathiri usalama, afya, utawala, biashara na elimu, huku mlipuko wa Ebola ukiongeza hatari zaidi.
- Pande zote katika mzozo zimetakiwa kuruhusu misaada ya kibinadamu kufikishwa kwa haraka na kwa usalama kwa makundi yaliyo hatarini.
- Tume imetoa wito kwa mamlaka za kitaifa na jumuiya ya kimataifa kuchukua hatua za haraka kulinda njia za misaada na kusaidia uchunguzi huru.
- Tume imeahidi kuendelea na kazi yake kwa uhuru na bila upendeleo, huku mwenyekiti Arnauld Akodjenou akisisitiza kuwa mateso ya waathirika yanahitaji uchunguzi wa kina na hatua madhubuti za kimataifa.