Dar es Salaam.Katika miaka ya hivi karibuni, teknolojia ya Akili Unde (AI) imeacha kuwa teknolojia ya maabara na kuingia moja kwa moja katika maisha ya kila siku ya binadamu.
Leo, AI haitumiki tu kupanga ratiba, kutafsiri lugha au kupendekeza muziki, bali pia imeanza kuchukua nafasi isiyotarajiwa, yaani kuwa mshauri wa masuala ya mapenzi na uhusiano. Wapenzi wengi, hasa vijana, wanajikuta wakiitumia teknolojia hii kueleza matatizo yao ya kihisia na kuomba ushauri ambao zamani ungeombwa kwa rafiki, mshauri wa ndoa au mzee wa familia.
Hali hii imezua mjadala mpana: je, AI inaweza kweli kuelewa mapenzi ya binadamu, au ni dalili ya upweke na mabadiliko ya jamii?
AI kama sikio la kusikiliza
Sababu mojawapo inayofanya AI ivutie kama mshauri wa wapenzi ni uwezo wake wa kusikiliza bila kuhukumu.
Mtu anaweza kuandika au kuzungumza na mfumo wa AI saa yoyote, bila hofu ya kufichua siri au kulaumiwa. Kwa mfano, mwanamke aliyekata tamaa katika uhusiano anaweza kuuliza: “Nifanye nini kama mpenzi wangu hasikilizi hisia zangu?”
AI inaweza kujibu kwa ushauri unaofanana na ule wa kitaalamu, kama vile kumshauri aanze mazungumzo katika mazingira tulivu, aeleze hisia zake bila lawama, na ampe mwenzake nafasi ya kujieleza.
Mtafiti wa masuala ya teknolojia na jamii, Sherry Turkle, aliwahi kuonya juu ya mabadiliko haya ya uhusiano ya binadamu na mashine. Katika maandishi yake, ananukuliwa akisema:
“Binadamu wanapogeukia mashine kwa faraja ya kihisia, wanaanza kupunguza matarajio yao kwa uhusiano wa kibinadamu.”
Turkle anamaanisha kuwa watu wanapopata faraja rahisi kutoka kwa teknolojia, wanaweza kuacha juhudi ngumu lakini muhimu za kujenga uhusiano wa kweli na watu wengine.
Hata hivyo, wapenzi wengi wanaona AI kama daraja, si mbadala. Kwao, AI ni hatua ya kwanza ya kujipanga kihisia kabla ya kuzungumza na wenza wao. Mfano mwingine wa ushauri unaotolewa na AI ni pale mpenzi anapouliza jinsi ya kuomba msamaha. AI inaweza kupendekeza maneno yanayojenga, ikisisitiza uwajibikaji, huruma na kuepuka visingizio.
Ushauri huu, ingawa unatoka kwa mashine, mara nyingi unaakisi misingi ya ushauri wa kitaalamu wa uhusiano.
Wataalamu wanavyoitazama AI
Dk Justine Chacha kutoka kitengo cha Falsafa na maadili cha Chuo kikuu cha SAUT, ambaye pia ni mtaalamu wa Akili Unde, anasema faida ya AI inampa mwanga, ufafanuzi, lakini pia kutoa uzoefu kwamba matatizo ya uhusiano yanazungumzwa namna gani na yanatatuliwaje.
“Faida ambayo wenza wanaweza kuipata kupitia AI wanaweza kuapata ufafanuzi, watapata mwanga zaidi na mtazamo mpana kuhusu namna ya kutazama tatizo husika, kwahiyo inapokupa huo mtazamo wewe utaona je, tatizo lako limejikita wapi? Je, limejikita hapo au sehemu nyingine unaweza ukauliza kama tatizo bado halijawa kwenye eneo unalotaka, kumbe AI faida yake haitatui changamoto kwa sababu uhusiano na mwenza ni uhusiano binafsi.
Naye mtaalamu wa mabadiliko ya teknolojia katika uandishi wa habari katika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam (UDSM), Dk Elisha Magolanga anasema AI ni mashine na inatumia sayansi ya lugha kufanya uchunguzi kupitia kwa mwanadamu, akiongeza kuwa kuna athari kubwa sana ya wanandoa kutegemea ushauri au maoni kutoka kwa AI.
“Kwa sababu moja AI inakuwa inajua historia au tabia ya mtu mmoja ambaye ameiuliza, lakini kwa upande wa pili haiwezi kujua yule mtu anawaza nini, kwa hiyo ni lazima maoni au ushauri utaelemea upande mmoja. Utaangalia mtu mmoja ambaye itakuwa inamfahamu zaidi, kwa hiyo kuna athari kubwa ya kupewa ushauri ambao umelalia upande mmoja, ‘anaeleza.
Kisaikolojia ikoje?
Wataalamu wa saikolojia na uhusiano hawajakaa kimya kuhusu mwelekeo huu. Dk John Gottman, mtafiti maarufu wa masuala ya ndoa, amesisitiza mara nyingi kuwa uhusiano bora unajengwa juu ya mawasiliano na uelewa wa kihisia. Katika mojawapo ya nukuu zake, anaeleza: “Uhusiano wenye afya hujengwa na mazungumzo madogo ya kila siku yanayoonyesha kuwa unamjua na kumjali mwenzako.”
Hapa anatukumbusha kuwa msingi wa mapenzi si maneno makubwa, bali mawasiliano ya mara kwa mara yenye maana.
AI inapotoa ushauri, mara nyingi hujikita katika kanuni hizi hizi: kusikiliza, kuuliza maswali ya wazi, na kuonyesha huruma. Hapa ndipo baadhi ya wataalamu wanaona fursa.
Mwanasaikolojia Esther Perel, anayejulikana kwa kazi zake kuhusu mapenzi aliwahi kusema: “Watu hawafi kwa kukosa mapenzi, bali kwa kukosa uelewa.”
Kauli yake inaonyesha kuwa tatizo kubwa katika uhusiano mwingi si ukosefu wa hisia, bali ni kutoelewana.
Kwa mtazamo huu, AI inaweza kusaidia kama chombo cha kujifunza.
Inaweza kumsaidia mtu kuelewa tofauti za kihisia, lugha ya mapenzi na hata mitazamo ya kijinsia kabla ya kuingia kwenye mazungumzo magumu.
Kwa mfano, AI inaweza kumweleza mwanaume kwa nini mpenzi wake anahitaji kusikilizwa zaidi badala ya kupewa suluhisho la haraka, au kumweleza mwanamke kwa nini ukimya wa mwenza wake si lazima uwe dalili ya kutojali.
Hata hivyo, kuna tahadhari. Esther Perel pia anaonya kwamba, “Uhusiano unahitaji uwepo wa kweli, si majibu yaliyo sahihi pekee.”
Hii ina maana kuwa hata kama AI inaweza kutoa maneno sahihi, haiwezi kuchukua nafasi ya uwepo wa kihisia wa binadamu, kama sauti, mguso na macho yanayosema zaidi ya maneno.
Mipaka ya AI na mustakabali wa ushauri
Licha ya manufaa yake, AI ina mipaka isiyoweza kupuuzwa. Kwanza, AI haina uzoefu wa kibinadamu.
Inaweza kuchambua mamilioni ya mifano ya uhusiano, lakini haihisi maumivu ya kukataliwa au furaha ya kupendwa.
Pili, ushauri wake hutegemea taarifa anazopewa. Ikiwa mmoja wa wapenzi atatoa simulizi ya upande mmoja, AI inaweza kutoa ushauri unaoegemea upande huo bila kujua muktadha kamili.
Mwanasaikolojia Brené Brown, anayejulikana kwa utafiti kuhusu udhaifu wa kihisia, anaeleza: “Uhusiano wa kweli huzaliwa pale watu wanapothubutu kuonekana kama walivyo.”
Anasitiza kuwa ukaribu wa kweli unahitaji ujasiri wa kufungua moyo mbele ya mtu mwingine. AI inaweza kusaidia kuandaa maneno, lakini haiwezi kuchukua nafasi ya ujasiri huo.
Katika mifano halisi, kuna wapenzi wanaotumia AI kama mpatanishi. Mmoja anaweza kuuliza AI jinsi ya kueleza wivu wake bila kuonekana anatawala, au jinsi ya kumwambia mwenzia wake kuwa anahitaji muda zaidi wa pamoja.
Ushauri unaotolewa mara nyingi unahimiza heshima, mipaka na mazungumzo ya wazi.
Kwa upande chanya, hii imewasaidia baadhi ya watu kuokoa uhusiano wao. Kwa upande mwingine, kuna hatari ya kutegemea sana mashine na kusahau kujifunza kutokana na makosa ya moja kwa moja katika uhusiano.
Kimtazamo, kuibuka kwa AI kama mshauri wa wapenzi ni kioo cha jamii yetu ya kisasa yenye kasi, yenye upweke wa ndani, na inayotafuta majibu ya haraka.
Teknolojia inajaza pengo lililoachwa na kupungua kwa mifumo ya jadi ya ushauri, kama familia pana na wazee wa ukoo.
Swali si kama AI itatumika katika mapenzi, bali ni kwa kiwango gani na kwa busara gani.
AI inaweza kuwa mshauri mzuri, lakini si mpenzi. Inaweza kupendekeza maneno, lakini haiwezi kuyasema kwa sauti inayotetemeka kwa hisia. Inaweza kuelezea huruma, lakini haiwezi kukumbatia.
Hivyo, mustakabali wa ushauri wa mapenzi unahitaji mizani yaani kutumia AI kama nyenzo ya kujifunza na kutafakari, bila kuisahau thamani ya mawasiliano ya ana kwa ana.
Kama wanavyosema wataalamu wengi, teknolojia inaweza kutuunganisha, lakini ni sisi binadamu pekee tunaoweza kupendana.