Dar es Salaam. Mjadala kuhusu kuibuka kwa mfumo wa “madaraja mawili” ndani ya elimu ya umma nchini Tanzania sasa umevuka hoja za kawaida za upungufu wa miundombinu na uhaba wa madarasa.
Kwa sasa, mjadala huo unagusa suala pana zaidi la mustakabali wa taifa: iwapo nchi inaendelea taratibu kuwatengenezea watoto wake maisha ya baadaye yaliyo tofauti kulingana na uwezo wa kifedha wa wazazi wao.
Katika maeneo mbalimbali nchini, shule nyingi za umma zimeanza kuendesha mifumo miwili sambamba.
Mfumo mmoja unatoa mazingira yaliyoimarishwa ya ufundishaji, ukiwa na mkazo mkubwa wa matumizi ya Kiingereza, idadi ndogo ya wanafunzi darasani pamoja na vifaa bora vya kufundishia na kujifunzia; hali inayowezeshwa kwa kiasi kikubwa kupitia michango ya wazazi.
Mfumo mwingine, ambao ndio unaobeba idadi kubwa ya wanafunzi, unaendelea kutumia mfumo wa kawaida wa Kiswahili huku ukikabiliwa na changamoto sugu za msongamano mkubwa wa wanafunzi madarasani, upungufu wa walimu pamoja na uhaba wa rasilimali muhimu za elimu.
Wataalamu wa elimu wanaonya kuwa bila hatua madhubuti na za makusudi kuchukuliwa, tofauti hizi zinaweza kudhoofisha dhana ya usawa wa fursa iliyoainishwa katika misingi ya Katiba, sambamba na kuathiri mshikamano wa kijamii ambao kwa muda mrefu umejengwa kupitia mfumo wa elimu ya umma nchini Tanzania.
Changamoto hii siyo ya Tanzania pekee. Mataifa mengi duniani yamewahi kukumbana na mvutano unaofanana kati ya kupanua upatikanaji wa elimu na kuhakikisha ubora wa elimu hiyo unabaki kuwa wa viwango vinavyokubalika.
Hata hivyo, wataalamu wanaeleza kuwa nchi zilizofanikiwa hazikufikia mafanikio hayo kwa kujenga “visiwa vya ubora” kwa wachache, bali kwa kuimarisha viwango vya elimu katika mfumo mzima wa shule za umma kwa namna ya kimfumo na endelevu.
Mfumo unaogawanywa na rasilimali na fursa
Kwa mujibu wa mtaalamu wa elimu wa Dar es Salaam, Dk Thomas Jabir, suluhisho la tatizo hili linaanzia katika mageuzi ya msingi kuhusu namna rasilimali zinavyogawiwa.
“Hatuwezi kujenga mfumo imara wa elimu kwa kupeleka ubora katika shule chache huku shule nyingi zikisalia katika mazingira ya taabu,” anasema. “Lengo linapaswa kuwa kuhakikisha kila shule ya umma inakuwa sehemu ambayo mtoto anaweza kujifunza kwa ufanisi bila kujali anatoka katika mazingira gani.”
Hoja zake zinaungwa mkono na takwimu mbalimbali zinazoonyesha kuwa baadhi ya mikondo ya Kiingereza ina uwiano bora zaidi wa wanafunzi kwa mwalimu na wanafunzi kwa darasa ikilinganishwa na mikondo ya kawaida ya Kiswahili.
Katika baadhi ya shule, uwiano wa wanafunzi kwa mwalimu katika madarasa ya Kiingereza ni takribani wanafunzi 55 kwa mwalimu mmoja, wakati katika mikondo ya kawaida uwiano huo huzidi wanafunzi 63 au zaidi kwa mwalimu mmoja. Tofauti kama hizo pia zinaonekana katika upatikanaji wa nafasi za madarasa.
Kwa miaka kadhaa sasa, Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali ameendelea kubainisha changamoto za miundombinu katika sekta ya elimu, huku akiitaka Serikali kuweka mkakati wa muda mrefu wa kisasa wa kuboresha majengo ya shule, vifaa vya kujifunzia pamoja na rasilimali za kufundishia.
Wachambuzi wa sera wanaamini kuziba mapengo hayo katika mfumo mzima wa elimu kungepunguza shinikizo linalozifanya baadhi ya shule kuanzisha mikondo maalumu inayotegemea kwa kiasi kikubwa michango ya wazazi.
Suala la kifedha nalo linaendelea kuwa nyeti.
Ingawa Tanzania ilianzisha rasmi sera ya elimu msingi bila ada mwaka 2016, baadhi ya shule za umma bado zinawatoza wazazi kati ya Sh300,000 hadi Sh600,000 kwa mwaka kwa ajili ya programu maalumu za ujifunzaji. Kwa kaya nyingi zenye kipato cha chini, gharama hizo zinaifanya elimu bora kubaki nje ya uwezo wao.
Mchambuzi wa sera za elimu, Mbwana Ally, anaonya mwenendo huo unaweza kupotosha dhana halisi ya elimu bila ada.
“Hatari iliyopo ni kuanza kuhalalisha pengo la kijamii ndani ya elimu ya umma,” anasema. “Ubora wa elimu unapogeuzwa kuwa bidhaa ya kununuliwa, elimu ya umma inapoteza nafasi yake kama nyenzo ya kupandisha watu kiuchumi na kijamii, na badala yake inaanza kuendeleza tofauti zilizopo tayari katika jamii.”
Ally anaongeza kuwa mataifa yaliyofanikiwa kujenga mifumo ya elimu yenye usawa hayakutengeneza njia tofauti za elimu kwa kuzingatia kipato cha familia, bali yaliwekeza katika kuinua ubora kwa shule zote kwa pamoja.
Kitendawili cha lugha
Mfano wa Finland hutajwa mara kwa mara kama rejea muhimu. Licha ya kuwa miongoni mwa nchi zinazoongoza duniani katika ubora wa elimu, shule zake zina tofauti ndogo sana za viwango kati ya maeneo mbalimbali ya nchi hiyo.
Badala ya kuelekeza rasilimali nyingi katika taasisi chache za kifahari, taifa hilo limewekeza kwa kiwango kikubwa katika ubora wa walimu, huduma za kusaidia shule pamoja na mifumo ya usawa katika ufadhili wa elimu.
Kwa upande mwingine, Singapore nayo inatajwa kama mfano muhimu. Ingawa nchi hiyo iliweka mkazo mkubwa katika matumizi ya Kiingereza kama nyenzo ya ushindani wa kimataifa, ilianza kwanza kwa kuwekeza katika mafunzo ya walimu na maboresho ya mitaala kabla ya kutarajia wanafunzi wote waweze kufanya vizuri kwa kutumia Kiingereza.
Matokeo yake hayakuwa kuibuka kwa mifumo miwili ya lugha, bali kujengwa kwa mfumo mmoja wa kitaifa ambao umahiri wa lugha ukawa lengo la pamoja kwa wanafunzi wote.
Suala la lugha limeendelea kuwa miongoni mwa mijadala yenye utata mkubwa zaidi katika sekta ya elimu Tanzania.
Kwa miongo kadhaa, watafiti wamekuwa wakibainisha pengo lililopo kati ya elimu ya msingi inayotumia Kiswahili na elimu ya sekondari inayotumia Kiingereza.
Tafiti nyingi zimeonyesha kuwa wanafunzi wengi hupata ugumu mkubwa wanapoingia kidato cha kwanza, si kwa sababu hawana uwezo wa kitaaluma, bali kwa sababu wanakutana ghafla na kikwazo cha lugha.
Mtafiti Japhet Makongo anaamini kuwa kuibuka kwa shule za umma zenye mkondo wa Kiingereza ni ishara ya ukosefu wa msimamo wa wazi kuhusu sera ya lugha nchini.
“Kama tunaamini Kiingereza kinawapa wanafunzi fursa bora zaidi, basi lugha hiyo inapaswa kupatikana kwa watoto wote,” anasema. “Ikiwa ni muhimu, isiwe haki maalumu kwa wale tu wenye uwezo wa kulipa gharama za ziada.”
Mtazamo huo unaendana na mapendekezo yaliyotolewa kwa miaka mingi kupitia tafiti mbalimbali za elimu.
Ripoti kutoka HakiElimu, tathmini za ufundishaji za Uwezo Tanzania pamoja na tafiti kutoka vyuo vikuu vya Tanzania zimekuwa zikisisitiza umuhimu wa kuwa na sera thabiti ya lugha inayolinda nafasi ya Kiswahili kama lugha ya kujifunzia huku ikitambua umuhimu wa Kiingereza kama lugha ya mawasiliano ya kimataifa.
Badala ya kuendeleza mifumo miwili tofauti, wataalamu wengi sasa wanapendekeza mfumo wa elimu wa lugha mbili, ambapo ufundishaji wa Kiingereza unaimarishwa tangu hatua za awali za elimu huku Kiswahili kikiendelea kuwa mhimili mkuu wa kujifunzia na utambulisho wa taifa.
Mwandishi na mdau wa elimu, Richard Mabala, anaeleza kuwa mfumo huo unaweza pia kuondoa kile anachokiita “jinamizi la ufundishaji” katika shule za sekondari.
“Wanafunzi wanapofika kidato cha kwanza wakiwa na misingi tofauti kabisa ya lugha, walimu wanajikuta katika mazingira magumu sana,” anasema. “Ama waende haraka zaidi na kuwaacha baadhi ya wanafunzi nyuma, au wapunguze mwendo na kuwachelewesha wengine. Mfumo mmoja wenye usawa ungewasaidia wote.”
Hata hivyo, wataalamu wanaonya kuwa maboresho ya lugha na miundombinu pekee hayawezi kutatua changamoto zilizopo.
Wanasisitiza kuwa maendeleo ya walimu ndiyo msingi mkuu wa kuinua matokeo ya elimu.
Utafiti wa mtaalamu wa elimu Lucy Ringo uliochunguza uwezo wa walimu katika ufundishaji wa Kiingereza katika shule za msingi Tanzania, ulibaini kuwa walimu wengi hawajapata mafunzo ya kitaaluma ya muda mrefu yaliyosasishwa, jambo linalopunguza uwezo wao wa kukabiliana na mahitaji mapya ya ufundishaji.
“Elimu bora hutegemea ufundishaji bora,” anasema Bi Ringo. “Walimu wanahitaji kupewa msaada endelevu, ushauri wa kitaaluma pamoja na fursa za kuendelea kuboresha ujuzi wao.”
Matokeo hayo yanaendana pia na mapendekezo ya Programu ya Utafiti wa Kuboresha Mifumo ya Elimu (RISE), ambayo imekuwa ikisisitiza umuhimu wa maendeleo endelevu ya kitaaluma kwa walimu badala ya kutegemea warsha za muda mfupi zisizo na mwendelezo.
Nchi kama Singapore na Finland zimeonyesha kuwa uwekezaji wa muda mrefu kwa walimu mara nyingi huleta matokeo makubwa zaidi ya kielimu kuliko hata miradi mikubwa ya miundombinu.
Katika mifumo hiyo, kujifunza kwa walimu ni sehemu ya safari yao ya taaluma, jambo linalohakikisha mbinu za ufundishaji zinaendelea kubadilika sambamba na mageuzi ya mitaala.
Hatimaye, wataalamu wanaamini kuwa mabadiliko ya kudumu yatahitaji pia mifumo madhubuti zaidi ya uwajibikaji.
Ibara ya 11 ya Katiba ya Tanzania inatambua elimu kama haki ya msingi. Hata hivyo, watetezi wa elimu wanaona kuwa Bunge linapaswa kuwa na nafasi kubwa zaidi ya usimamizi ili kuhakikisha sera na bajeti za elimu zinaakisi kikamilifu wajibu huo wa kikatiba.
Kwa mtazamo wao, Bunge linapaswa kufuatilia kwa karibu utekelezaji wa mapendekezo yanayotolewa na Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali, wakaguzi wa ubora wa shule pamoja na watafiti wa elimu ili kuhakikisha mageuzi yanawafikia wanafunzi wote, badala ya kunufaisha shule chache pekee.
Madhara ya suala hili yanaenda mbali zaidi ya matokeo ya mitihani.
Elimu bado ni miongoni mwa nyenzo zenye nguvu zaidi katika kupunguza umaskini, kuongeza fursa za kupanda kijamii na kiuchumi pamoja na kuimarisha umoja wa taifa.
Mfumo unaowagawa watoto kati ya wale wanaoweza kumudu gharama za kupata fursa bora zaidi na wale wasioweza, una hatari ya kuzaa migawanyiko ya kijamii na kiuchumi inayoweza kudumu kwa vizazi vingi vijavyo.
Kwa Tanzania, changamoto ipo wazi kabisa. Taifa linapaswa kuamua kama elimu bora itaendelea kuwa fursa maalumu kwa wachache wenye uwezo, au itakuwa haki inayohakikishwa kwa kila mtoto wa Kitanzania.