Ikiwasilisha ripoti yake ya hivi karibuni kabisa mjini Geneva, Tume ya Umoja wa Mataifa ya Haki za Binadamu kwa ajili ya Sudan Kusini imeonya kuwa mifumo ya utawala na ulinzi wa usalama imeporomoshwa kwa makusudi, na kuwaweka raia katika hatari ya uhalifu mkubwa wa kikatili na ukiukaji wa hali ya juu wa sheria za kimataifa.
Tume imetaka kusitishwa mara moja kwa mapigano na kurejeshwa kikamilifu kwa utekelezaji wa makubaliano ya amani.
“Machi mwaka jana, Rais wa nchi hiyo alitangaza kwamba Sudan Kusini haitarejea vitani. Kinyume chake, tumeshuhudia kurudi nyuma kwa kiwango cha kutisha kwa kauli hiyo,” amesema Mwenyekiti wa Tume, Yasmin Sooka. Ameeleza kuwa kumekuwepo “mashambulizi ya kusambaa na ya kimfumo dhidi ya raia,” yakiwemo mauaji yasiyo halali na mashambulizi ya mabomu ya anga yasiyobagua dhidi ya makazi ya watu na vituo vya afya.
“Kwa pamoja, vitendo hivi vinaweza kujumuisha uhalifu wa kivita na uhalifu dhidi ya ubinadamu chini ya sheria za kimataifa,” amesisitiza, akitaja pia ukatili wa kingono unaohusiana na mzozo pamoja na utekaji na usajili wa shuruti wa vijana kwenye makundi ya wapiganaji.
Eneo la ulinzi wa raia la Bentiu huko Sudan Kusini, mojawapo ya maeneo makubwa zaidi ya wakimbizi nchini, linawakaribisha makumi ya maelfu ya wakimbizi wa ndani.
Kuongezeka kwa ukatili wa kikabila na ukandamizaji wa kisiasa
Ripoti hiyo inabaini kuwa vikosi vya jeshi vilivyo chini ya uongozi wa chama tawala sasa vinawajibika zaidi kwa mashambulizi dhidi ya raia, huku walengwa wakichaguliwa kwa misingi ya ukabila na uhusiano wao wa kisiasa unaodhaniwa. “Kadri mashambulizi dhidi ya raia wa kabila la Nuer yanavyozidi kuongezeka, hasa katika jimbo la Jonglei, tunaona wazi kuwa mwelekeo wa kikabila wa ghasia hizi mpya hauwezi kutenganishwa na kukamatwa na kushtakiwa kwa viongozi wa upinzani kwa misingi ya kisiasa,” amesema Sooka.
Mwezi Machi 2025, chama tawala cha Sudan People’s Liberation Movement-in-Government (SPLM-IG) kilikamata wanachama wa upinzani kote nchini, wakiwemo viongozi wanane waandamizi pamoja na Makamu wa Kwanza wa Rais. Baadaye walishtakiwa kwa makosa mazito.
Tume imesema hatua hizo zinaibua wasiwasi mkubwa wa kuwepo kwa kizuizi cha kiholela na kunyimwa haki ya kusikilizwa kwa haki chini ya sheria za kimataifa. “Mchakato wa uchaguzi wenye kuaminika hauwezekani katika mazingira ambayo nafasi ya kiraia imebanwa, vita vinaendelea, zaidi ya watu milioni tatu wamekimbia makazi yao, na viongozi wakuu wa upinzani wanazuiliwa kiholela katika kesi yenye mwelekeo wa kisiasa,” ameongeza Sooka, wakati serikali ikijiandaa kwa uchaguzi wa mwezi Desemba 2026.
Mashambulizi ya anga, usajili wa shuruti na uwajibikaji wa viongozi
Wachunguzi wamerekodi mashambulizi ya anga katika viwango ambavyo havijawahi kushuhudiwa tangu kabla ya uhuru, yakitekelezwa na I ya serikali ya Sudan Kusini SSPDF, kwa msaada ulioripotiwa kutoka Uganda.
Mabomu mengi yalirushwa katika maeneo yaliyotangazwa kuwa adui na chama tawala, yakilenga makazi ya raia, hospitali na maeneo yanayohusishwa na upinzani. Mabomu ya kienyeji yalisababisha majeraha mabaya ya moto, mara nyingi yakisababisha vifo vya raia.
“Kwa kuakisi kushindwa kwa kina kutekeleza wajibu wa msingi wa kulinda raia, mashambulizi haya ya kimfumo ya mabomu na uajiri wa shuruti vitani yamefanywa na vikosi vilevile vinavyopaswa kulinda wananchi,” amesema Kamishna Barney Afako.
Tume pia imerekodi matukio ya usajiliwa shuruti vitani jijini Juba, ambapo wavulana na vijana walitekwa na kupelekwa kaskazini kupigana.
Kwa mujibu wa ripoti, mashambulizi haya yalijulikana wazi, yalipangwa kwa umakini na yaliidhinishwa katika ngazi za juu, jambo linaloweza kuhusisha uwajibikaji binafsi wa jinai chini ya kanuni ya uwajibikaji wa amri.
Washukiwa wanashikiliwa katika mahakama ya simu nchini Sudan Kusini.
Uingiliaji wa mahakama na rushwa iliyokita mizizi
Mbali na ukiukaji wa kivita, Tume imeeleza kuwepo kwa uingiliaji wa mhimili wa utendaji katika mhimili wa mahakama. Kamishna Carlos Castresana Fernández ametaja “ukiukaji mkubwa na mpana zaidi wa taratibu za kisheria,” ikiwemo kuzuiliwa bila mashtaka au mawakili kwa zaidi ya miezi mitano, kauli zenye upendeleo kutoka kwa maafisa waandamizi, na kuondolewa bila maelezo kwa majaji wakuu na mawaziri wa sheria.
“Kunyimwa uhuru kinyume cha sheria kunastahili kuachwa mara moja, hatua hiyo inapaswa kuchukuliwa haraka kwa mujibu wa sheria husika,” amesema.
Ripoti pia inasisitiza matokeo ya awali kuhusu rushwa kubwa inayogeuza mapato ya taifa kwa manufaa ya wasomi wa kisiasa, hali inayozidhoofisha taasisi za serikali kushughulikia mahitaji ya msingi na kutimiza haki za binadamu.
Tangu Septemba 2025, mitandao ya rushwa imezidi kuimarika na kujikita zaidi ndani ya mifumo ya serikali.
Wito wa hatua za haraka za kikanda na kimataifa
Miaka kumi tangu kuanzishwa kwake na Baraza la Haki za Binadamu, Tume hiyo imeonya kuwa Sudan Kusini iko “katika njia panda hatari. Kutokuwajibika kwa kimfumo, uporaji wa rasilimali za kiuchumi, na kuvuruga kwa makusudi makubaliano ya amani haya yamekuwa vichocheo vikuu vya kurejea kwa migogoro ya silaha na ukiukaji unaoendelea wa haki za binadamu,” amesema Bi. Sooka.
Bila marekebisho ya haraka ya mwelekeo, ameonya, nchi hiyo iko hatarini kushindwa kama dola na kuhatarisha usalama wa kikanda.
Tume imeitaka serikali kusitisha mara moja mashambulizi ya mabomu na uajiri wa kulazimishwa vitani, kuondoa mashtaka yenye misingi ya kisiasa dhidi ya viongozi wa upinzani, na kurejesha mipango ya kugawana madaraka.
Pia imezitaka Muungano wa Afrika, Umoja wa Mataifa na Nchi Wanachama kushinikiza utekelezaji wa makubaliano ya amani, kuharakisha kuanzishwa kwa Mahakama Mseto ya Sudan Kusini, na kuunganisha msaada wa kisiasa na heshima kwa wajibu wa haki za binadamu.