Nchini Uganda, rasimu ya sheria ya kudhibiti ufadhili wa kigeni yarejea Bungeni Jumanne hii, Mei 5, 2026. Ikiwasilishwa na serikali kama chombo cha kulinda uhuru, maandishi hayo yanazua utata. Watetezi wa haki za binadamu wanalaani muswada huo kuwa na mwelekeo wa Urusi, ulioongozwa na sheria kuhusu “mawakala wa kigeni,” ambazo zinaweza kuzuia uhuru na mtiririko wa fedha. Licha ya marekebisho kadhaa yaliyokusudiwa kutuliza ukosoaji, rasimu hiyo inaendelea kuwa na upinzani mkubwa.
Imechapishwa:
Dakika 3 Wakati wa kusoma
Matangazo ya kibiashara
“Sheria hiyo haina lengo la kuzuia ufadhili wa kigeni, bali kuifanya iwe wazi.”
Hivi ndivyo Enoch Barata, Mkurugenzi wa Masuala ya Kisheria wa chama tawala (NRM), anavyofupisha kwa maneno rasimu ya sheria inayojadiliwa kwa sasa nchini Uganda.
Kwenye karatasi, rasimu hiyo inalenga kupunguza ushawishi wa kigeni katika maisha ya kisiasa na kudhibiti vyema mtiririko wa fedha kutoka nje ya nchi. Inasema, haswa, kwamba mtu au shirika lolote linalopokea fedha za kigeni lazima lijiandikishe na kutangaza ufadhili wao kwa idara mpya ya “amani na usalama”, iliyoundwa ndani ya Wizara ya Mambo ya Ndani ili kusimamia shughuli hizi.
Kupunguza ushawishi wa kigeni
“Lengo kuu la muswada huo ni kupunguza ushawishi mbaya wa kigeni katika masuala ya kisiasa ya kitaifa,” Enoch Barata anaongeza.
Lakini haraka sana, neno moja linaimarisha mvutano: “maafisa wa kigeni.” Linaonekana mara nyingi katika muswada huo: mara kumi hivi, hata baada ya marekebisho.
Uteuzi huu ulisababisha hasira mara moja kutoka kwa watetezi wa haki za binadamu. Wanalaani muswada “kwa mwelekeo wa Urusi,” wakimaanisha sheria zinazotumika kwingineko kudhibiti, au hata kuzuia, shughuli za mashirika yasiyo ya kiserikali, vyombo vya habari, na wapinzani wa kisiasa.
Rasimu hiyo inasisitiza wazi kwamba mashirika ya kiraia hayadhibitiwi vya kutosha. Mbinu iliyopingwa vikali na Livingstone Sewanyana, mkurugenzi wa Wakfu wa Haki za Kibinadamu: “Mashirika ya kiraia, haswa mashirika yasiyo ya kiserikali, tayari yametii sheria nyingi zinazofanya kazi zao kuwa ngumu sana.”
Enoch Barata anatoa mtazamo tofauti kuhusu ukosoaji huu: “Uhuru wa raia si kamili. Lazima udhibitiwe. Hii inaweza kuunda vikwazo, lakini ni muhimu katika jamii ya kidemokrasia ili kulinda uhuru.”
Hatua inayolenga watu wanaoishi nje ya nchi
Kifungu chenye utata sana kinalenga hata kuwaainisha Waganda wanaoishi nje ya nchi kama “maafisa wa kigeni,” wakiwemo watu wa upinzani kama Bobi Wine, ambaye kwa sasa yuko Marekani.
Kwa kukabiliwa na malalamiko mengi, kifungu hiki hatimaye kiliondolewa chini ya shinikizo.
Lakini kwa waangalizi wengi, marekebisho haya hayabadilishi kiini cha mfumo.
Kwa sababu, zaidi ya ufafanuzi, ni matokeo halisi yanayotia wasiwasi.
Rasimu ya sheria inatoa udhibiti mkali wa mtiririko wa fedha kutoka nje ya nchi, pamoja na mahitaji ya kuripoti na, katika baadhi ya matukio, idhini ya awali.
Cheti cha usajili kitahitajika. Lazima kifanyiwe upya kila mwaka na kinaweza kufutwa wakati wowote na Wizara ya Mambo ya Ndani, haswa katika visa vya taarifa zinazoonekana kuwa za kupotosha au hatari kwa usalama wa taifa. Wakosoaji wanaona vigezo hivi kuwa si vya kweli.
“Fikiria benki zinazohitaji mtaji, bima mpya, au watu wanaotuma pesa kutoka nje ya nchi ili kuboresha hali ya maisha ya familia zao,” anaelezea Livingstone Sewanyana. “Sheria hiyo inaweka kikomo cha shilingi milioni 400 za Uganda kwa mwaka—takriban dola 100,000—na hata hivyo, fedha hizo zitalazimika kuidhinishwa na chombo kipya ndani ya Wizara ya Mambo ya Ndani.” Hatua ambayo, kulingana naye, inaweza kuzuia utumaji fedha na kudhoofisha uchumi.
Zaidi ya hayo, wasiwasi unaenea zmbali na mashirika ya kiraia pekee: gavana wa benki kuu ya Uganda pia ameonya kuhusu matokeo ya kiuchumi kutoka na sheria hiyo, akitaja hatari kwa utulivu wa kifedha na imani ya wawekezaji.
Uhuru unaozungumziwa
Mbali na uchumi, wakosoaji washtumu hatari kwa uhuru wa raia. Kulingana na Livingstone Sewanyana, muswada huo “unaipa mamlaka makubwa tawi la utendaji kwa gharama ya uhuru.” Anaonya haswa kuhusu baadhi ya vifungu ambavyo vinaweza kulinganisha ukosoaji wa usimamizi wa uchumi wa nchi na vitendo vya “uhujumu uchumi.”.