Nchini Zambia, sheria mpya kuhusu usalama wa mtandaoni na uhalifu wa kimtandao zinasababisha wasiwasi miongoni mwa waandishi wa habari na watetezi wa haki za binadamu. Sheria hizi zilizopitishwa mwezi Aprili 2026 na Bunge na kisha kutangazwa mara moja na rais Hakainde Hichilema, zinalenga rasmi kupambana na unyanyasaji mtandaoni na ulaghai wa kidijitali.
Imechapishwa:
Dakika 2 Wakati wa kusoma
Matangazo ya kibiashara
Chini ya miezi mitatu kabla ya uchaguzi wa urais mnamo Agosti 13, 2026, vyombo huru kadhaa vya habari vinalaani mielekeo isiyoeleweka ya sheria hizo, ambayo vinabaini inaweza kunyamazisha sauti za wakosoaji na kuzuia baadhi ya taarifa.
Nchini Zambia, mabadiliko haya ya kisheria yamewashangaza waandishi wengi wa habari, kama vile Joseph Mwenda, mhariri mkuu wa Gazeti huru la News Diggers. Rais Hakainde Hichilema hapo awali alifuta kosa la kumkashifu mkuu wa nchi, hatua ambayo kwa muda mrefu ilitumika kunyamazisha sauti za wakosoaji. Lakini kulingana na Joseph Mwenda, vikwazo hivi vinajitokeza tena leo, kwa namna tofauti, kupitia sheria mpya za uhalifu wa kimtandao.
“Wamefanya nini? Wameanzisha sheria ya usalama wa mtandaoni, na inaleta matatizo tena. Ni sheria ngumu ambayo inafanya kazi yetu kuwa ngumu sana kwa sababu inawapa polisi na vyombo vya sheria mamlaka ya kufanya upekuzi kwa hiari yao, ikiwa ni pamoja na kuja nyumbani kwako kukufanyia msako, mara tu wanapoamini unaweza kuwa na taarifa zinazohusiana na usalama wa taifa. Na wakati mwingine, hata ukosoaji fulani unaweza kutafsiriwa kama makosa ya mtandaoni,” anaelezea.
Serikali ya Zambia inabainisha rasmi inataka kupambana na ulaghai mtandaoni, akaunti bandia, na unyanyasaji wa mtandaoni. Lakini kwa watetezi wengi wa vyombo vya habari, baadhi ya vifungu vya sheria hizi vinabaki kuwa visivyoeleweka. Hivi ndivyo ilivyo kwa Austin Kayanda, mkurugenzi wa Media Institute of Southern Africa nchini Zambia. “Unapoangalia sheria hizi mpya za usalama wa mtandaoni, kuna hata kifungu kinachoweka kifungo cha hadi miaka 25 jela kwa mtu ambaye ana ‘taarifa nyingi sana.’ Lakini ‘taarifa nyingi sana’ inamaanisha nini hasa? Haijafafanuliwa. Kimsingi, mtu yeyote anaweza kulengwa kulingana na sheria hiyo,” anasema.
Mifumo hii isiyoeleweka tayari inafanya waandishi wa habari wengine kuepuka mada nyeti. Charles Mafa, mwanzilishi wa Makanday, kituo huru cha uandishi wa habari za uchunguzi nchini Zambia, anasema. “Sasa kuna tahadhari nyingi linapokuja suala la kuchagua mada ambazo waandishi wa habari wanaweza kuzifanyia kazi. Tunaona waandishi wa habari wakiepuka mada za kisiasa, wakiepuka kuzungumzia uchaguzi. Na hii ina athari, kwa sababu hawajisikii huru tena kuripoti baadhi ya masuala yenye maslahi ya umma,” anasema.
Hofu hii haiko tu kwenye vyumba vya habari. “Hata raia wa kawaida sasa wanasita kutoa maoni kuhusu mada za kisiasa mtandaoni.” “Tunaona jumbe kama, ‘Sina wakili,’ au ‘Wakili wangu ana shughuli nyingi, nitaishia jela,'” anaongeza Charles Mafa.
Serikali ya Zambia, kwa upande wake, inabainisha kwamba sheria hizi ni muhimu ili kupata nafasi ya kidijitali. Lakini katika nchi ambayo uandishi huru mwingi wa habari sasa unafanywa mtandaoni, vyumba kadhaa vya habari vinaogopa kulengwa moja kwa moja na vifungu hivi vipya.