Makubaliano ya Washington kati ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Rwanda yanachukuliwa kuwa hatua kubwa ya kidiplomasia baada ya miaka ya mvutano, uvunjifu wa amani na vita vya mara kwa mara mashariki mwa Kongo. Yale yaliyosainiwa Washington yanaanzia kwenye mazungumzo ya miezi kadhaa yaliyolenga kuunda mfumo unaoeleweka wa kusimamisha mapigano na kurejesha uaminifu kati ya mataifa hayo mawili.
Hati ya makubaliano, ijulikanayo kama Washington Accords for Peace and Stability, inaifanya Marekani kuwa msimamizi mkuu wa mchakato wa amani ambao hapo awali ulitegemea sana taasisi za Afrika na Umoja wa Mataifa. Hili linachukuliwa kuwa mabadiliko ya kimkakati, yakionyesha umuhimu wa kiusalama na kiuchumi wa eneo hilo kwa Washington.
Nguzo ya kwanza ya mkataba huo ni usitishaji wa mapigano mara moja. Kila upande unatakiwa kusitisha mashambulizi, operesheni za kijeshi na misaada ya moja kwa moja au isiyo ya moja kwa moja kwa makundi yenye silaha, hatua inayolenga kupunguza madhara kwa raia na kuruhusu usaidizi wa kibinadamu kufika kwenye maeneo yaliyoathirika.
Nguzo ya pili ni uondoaji wa kundi la waasi la M23, ambao wamekuwa chanzo kikuu cha mapigano Kongo Mashariki. Makubaliano yanahitaji uondoaji wa hatua kwa hatua, unaothibitishwa na timu ya pamoja ya Marekani, Umoja wa Afrika na Umoja wa Mataifa. Uthibitisho huu unalenga kuzuia mapigano kujirudia.
Makubaliano pia yanatoa marufuku kwa taifa lolote katika pande hizo mbili kutoa msaada, vifaa, fedha au intelijensia kwa makundi yasiyo ya kiserikali yanayoweza kuvuruga amani. Rwanda inatakiwa kujiepusha na kuendelea kuhusishwa na M23, huku Congo nayo ikitakiwa kukabiliana na kundi la FDLR lenye mizizi ya kihistoria nchini Rwanda.
Ushirikiano wa usalama, uchumi na udhibiti msingi wa sura mpya ya amani
Sehemu muhimu ya mkataba ni kuanzishwa kwa “Bilateral Security Cooperation Mechanism”, mfumo wa ushirikiano wa kiusalama unaojumuisha doria za pamoja mpakani. Hii inalenga kupunguza misuguano ya kijeshi na kuboresha ufuatiliaji wa harakati za makundi ya waasi.
Kupitia mfumo huo mpya, Kongo na Rwanda zinatakiwa kushirikiana intelijensia kuhusu mienendo ya makundi yenye silaha, uhamaji wa silaha, na tishio lolote la kuvunja makubaliano. Uwazi huu wa taarifa unatarajiwa kuwa nguzo ya kujenga uaminifu wa muda mrefu.
Kamisheni maalumu ya ufuatiliaji—Monitoring Commission—itaanzishwa Nairobi. Kamisheni hii itaratibu utekelezaji wa kila kipengele cha makubaliano na kutoa ripoti za mara kwa mara kwa Marekani, Umoja wa Mataifa na Umoja wa Afrika.
Kwenye upande wa uchumi, makubaliano haya yanaunda kile kinachoitwa transparent mining corridor, mfumo wa kudhibiti usafirishaji na uuzaji wa madini muhimu kama coltan, cobalt na lithium. Lengo ni kuhakikisha madini haya hayatumiki tena kufadhili migogoro.
Marekani itasimamia mfumo wa vyeti (certification process) kwa madini yanayotoka mashariki mwa Kongo, ikihakikisha kuwa minyororo ya usambazaji inakuwa safi, ya uwazi na isiyohusishwa na makundi yenye silaha. Hili ni eneo ambalo makampuni ya kimataifa yamekuwa yakitaka udhibiti mkali.
Mkataba unalazimisha pande zote kuruhusu kurejea kwa wakimbizi kwa njia ya hiari na salama. Hii inahusisha familia ambazo zililazimika kukimbia vita Kivu Kaskazini, Ituri na maeneo ya mpakani kuelekea Rwanda.
Kinshasa na Kigali pia zinatakiwa kuhakikisha upatikanaji wa huduma za kibinadamu katika maeneo yaliyoathiriwa, kwa kuruhusu mashirika ya misaada kuingia bila vizuizi vya kijeshi au kisiasa. Hii ni hatua muhimu kwa ustawi wa mamia ya maelfu ya watu walioko kwenye kambi za muda.
Makubaliano haya yanaunganisha pia kipengele cha Regional Economic Integration Framework (REIF) kitakachoanzishwa ndani ya miezi mitatu. Lengo ni kuimarisha biashara, uwekezaji na ufuatiliaji wa biashara ya madini kwa njia inayochochea ustawi wa pande zote mbili.
Hata hivyo, mkataba hauelezi adhabu za moja kwa moja endapo nchi mojawapo itakiuka masharti. Hii ni moja ya maeneo yenye utata kwani utekelezaji wa pande zote unategemea sana dhamira ya kisiasa na uwezo wa kudhibiti makundi yenye silaha.
Wachambuzi wanasema makubaliano ya Washington yanaweka misingi thabiti ya amani, lakini mafanikio yake yatategemea utekelezaji wa dhati, ufuatiliaji makini na uaminifu wa viongozi. Kwa sasa, matarajio yapo juu, lakini ukanda wa Maziwa Makuu bado uko kwenye kipindi cha mpito kinachohitaji umakini mkubwa.