Katika ulimwengu wa leo wenye gharama zinazopanda na mahitaji yasiyoisha, wengi wetu tunafanya kazi kwa bidii lakini mwisho wa mwezi tunabaki bila akiba. Hali hii si ya Tanzania pekee, bali ni changamoto ya kimataifa. Hata hivyo, kanuni za zamani za fedha zinaendelea kuwa na nguvu hadi leo. Moja ya kanuni hizo ni ile maarufu ya “jilipe kwanza”
Kwanza, dhana ya “jilipe kwanza” ina maana rahisi lakini yenye nguvu kubwa. Kabla hujalipa bili, kodi, au matumizi mengine, tengeneza utaratibu wa kuweka sehemu ya kipato chako pembeni kama akiba au uwekezaji.
Wataalamu wengi wanashauri angalau asilimia 20 ya kipato. Kwa mfano, kama unapata mshahara wa Sh500,000 kwa mwezi, jitahidi kuweka Sh100,000 kama akiba kabla hujaanza matumizi mengine. Hii inahitaji nidhamu, lakini ndiyo msingi wa kujenga utajiri.
Katika mazingira ya Tanzania, watu wengi husema “kipato hakitoshi kuokoa.” Ukweli ni kwamba si kiasi cha kipato kinachoamua, bali tabia ya mtu. Hata mfanyabiashara mdogo sokoni au dereva wa bodaboda anaweza kuanza kuweka akiba kidogo kila siku.
Kuweka hata Sh5,000 kwa siku kunaweza kuonekana kidogo, lakini baada ya mwaka unakuwa na zaidi ya Sh1.5 milioni kiasi ambacho kinaweza kuanzisha biashara ndogo.
Pili, ni muhimu sana kuzingatia nguvu ya hatua ndogo ndogo zinazofanywa kwa uthabiti. Watu wengi hutaka mafanikio ya haraka, lakini utajiri wa kudumu hujengwa polepole. Mfano mzuri ni wakulima wanaowekeza kidogo kidogo katika mbegu bora, mbolea, na zana za kisasa kila msimu.
Baada ya muda, mavuno yao huongezeka na kipato kinakuwa kikubwa. Hivyo ndivyo ilivyo pia kwa fedha nidhamu ya kuweka akiba na kuwekeza mara kwa mara huzaa matunda makubwa baadaye.
Tatu, kuna umuhimu wa kufahamu hatari na kutafuta ushauri wa kitaalamu. Hapa Tanzania, watu wengi hupoteza fedha kwa kujiingiza kwenye miradi bila uelewa wa kutosha.
Ni muhimu kabla ya kuwekeza, kupata ushauri kutoka kwa watu wenye uzoefu au wataalamu wa masuala ya fedha. Kwa mfano, kabla ya kuwekeza kwenye biashara ya ujenzi, ni busara kuzungumza na mkandarasi au mtaalamu wa sekta hiyo. Hii hupunguza hatari ya hasara na kuongeza uwezekano wa mafanikio.
Aidha, ni muhimu kuelewa kwamba akiba pekee haitoshi, ni lazima fedha zifanye kazi. Baada ya kuweka akiba, hatua inayofuata ni kuwekeza. Katika mazingira ya Tanzania, fursa za uwekezaji zipo nyingi, ikiwamo biashara ndogo, kilimo cha kisasa, mifugo, au hata uwekezaji kwenye masoko ya mitaji. Lengo ni kuhakikisha fedha zako zinakua badala ya kubaki palepale.
Changamoto kubwa inayowakumba wengi ni kukosa uvumilivu. Watu wanataka kuona matokeo ya haraka, na wakikosa, hukata tamaa. Hata hivyo, mafundisho haya yanatukumbusha kuwa utajiri ni safari, si tukio la ghafla. Inahitaji muda, nidhamu, na maamuzi sahihi ya kifedha.
Kwa ujumla, kanuni ya “jilipe kwanza” ni rahisi kuelewa lakini ngumu kutekeleza bila nidhamu. Hata hivyo, ndiyo msingi wa uhuru wa kifedha. Mtanzania yeyote, bila kujali kiwango cha kipato, anaweza kuanza safari ya kujenga utajiri kwa kuchukua hatua ndogo lakini za uhakika.
Ukianza leo kuweka akiba na kuwekeza kwa nidhamu, kesho yako ya kifedha inaweza kuwa tofauti kabisa. Utajiri hauji kwa bahati unajengwa kwa maamuzi sahihi ya kila siku.