Tanzania inakabiliwa na tatizo kubwa na la muda mrefu katika sekta ya maji. Miundombinu chakavu, upotevu wa maji kupitia mabomba yaliyochakaa, huduma isiyofikia maeneo mengi ya vijijini na mijini na ukosefu wa uwajibikaji katika taasisi zinazohusika na nishati hiyo muhimu.
Wasiwasi wa umma kuhusu hali hii ni wa haki kabisa, na sauti zinazoiamsha serikali kuchukua hatua zinastahili kusikilizwa. Swali la msingi linalotuhusu sisi wataalamu wa uchumi wa maendeleo si kama tatizo lipo, tatizo lipo wazi. Swali, ni kwa njia gani Tanzania inaweza kutatua tatizo hili kwa kasi na kwa ufanisi, ikizingatiwa uhalisia wa rasilimali zilizopo.
Ripoti rasmi ya sekta ya maji ya Tanzania ya miaka 2015–2020 inabainisha ukweli mgumu lakini muhimu: kati ya fedha zote zilizopelekwa kwenye sekta ya maji katika kipindi hicho, asilimia 11 tu zilitoka katika bajeti ya serikali. Asilimia 89 iliyobaki ilitoka kwa wafadhili wa kimataifa na washirika wa maendeleo.
Hii inamaanisha kwamba mfumo wa sasa unaotegemea peke yake nguvu za serikali na misaada ya nje haujawahi kutosheleza mahitaji ya wananchi. Miundombinu imezidi kuzeeka. Mabomba yanayopoteza maji ni ya zamani.
Wakati huohuo asilimia 43 ya maji yaliyotibiwa yanashindwa kufikia mtumiaji inapotea njiani kupitia mabomba yanayovuja, muunganiko haramu, na upotevu mwingine. Hasara hii inafika karibu Sh2 trilioni kwa kipindi cha miaka saba.
Zaidi ya hayo, wananchi wa mijini wanalipia maji kwa wastani wa Sh5,000 kwa siku kwa wachuuzi wa maji wasio rasmi, huku wakazi wa vijijini wakitumia Sh2,000 kwa siku kwa maji yasiyotegemewa. Mfumo unaodaiwa “kuwalinda” wananchi maskini kwa kweli unawafanya walipe zaidi na kupata kidogo.
Wasiwasi wa wananchi kuhusu neno “sekta binafsi” katika huduma za msingi kama maji unaeleweka kabisa. Historia ya dunia imejaa mifano mibaya ya mikataba mibovu, bei zilizopanda, na wananchi maskini walioachwa nyuma. Wasiwasi huu unaofaa kuzingatiwa na watoa maamuzi.
Hata hivyo, ni muhimu kuelewa tofauti ya msingi: PPP si uuzaji wa miundombinu ya maji kwa kampuni binafsi. Chini ya mfumo wa kisheria wa Tanzania, serikali inabaki mmiliki wa kudumu wa miundombinu yote ya maji.
Mamlaka ya kudhibiti bei na kusimamia utoaji wa huduma inabaki mikononi mwa taasisi za serikali. Kampuni binafsi inaingia kwa mkataba wa muda maalum kubeba jukumu la uendeshaji, uwekezaji, na ufanisi lakini mali ya umma inabaki ya umma.
Mfano rahisi; nyumba yako inabaki yako hata ukiipa kampuni ya usimamizi wa nyumba kazi ya kuikodisha na kuihudumia. Serikali inabakia ‘mmiliki’ na PPP ni ‘msimamizi’ anayefanya kazi kwa masharti yanayoweza kukaguliwa na kusimamishwa.
Hofu ya kwamba mtaji wa sekta binafsi utazingatia tu miji yenye faida na kuacha maeneo ya vijijini ni hofu ya kweli. Katika miaka ya nyuma, mifano mibaya imetokea duniani kote sio kwa sababu PPP yenyewe ni mbaya, bali kwa sababu mikataba iliandikwa vibaya, na udhibiti wa serikali ulikuwa dhaifu.
Uzoefu wa sekta nyingine za miundombinu ulimwenguni nishati, simu, benki, na usafirishaji unaonyesha mfano ulioenea katika sekta nyingi: mapato ya sehemu zinazofanya vizuri yanasaidia kupanua huduma kwa maeneo yasiyofaa kibiashara.
Mfano mzuri ni simu za mkononi, miaka 20 iliyopita, makampuni ya simu yalifikia miji kwanza. Leo, karibu kijiji chote Tanzania kina mtandao wa simu kwa sababu mfumo wa udhibiti ulikuwa na nguvu na ulikuwa na maslahi ya taifa moyoni mwake.
Tanzania tayari imekubali sekta binafsi katika sekta nyingi za uchumi: benki, madini, simu, nishati, viwanda, na ujenzi. Hizi ni sekta ambazo zina athari ya moja kwa moja kwa maisha ya wananchi. Mafanikio na mapungufu ya sekta hizo yanategemea nguvu ya udhibiti wa serikali si kuwapo au kutokuwapo kwa sekta binafsi.
Hali si tofauti kwenye sekta ya maji: kuunda mfumo wa PPP ulio wazi, wenye uwajibikaji, na ambao unaaminika ambao unalinda maslahi ya umma na kuvutia mtaji unaohitajika. Hilo linahitaji uvumilivu, ujuzi wa kitaalam, na utashi wa kisiasa si maneno ya hisia tu.
Kama Tanzania itachagua kutoweka sekta binafsi kabisa kutoka kwa sekta ya maji, swali rahisi linabaki; nani atalipa bili? Serikali haina fedha za kutosha. Wafadhili wa kimataifa wanaongeza masharti na kupunguza ruzuku. Tanzania kwa kutumia kituo chake cha ubia (PPPC) inayo nafasi kuongoza mageuzi haya muhimu kwenye uchumi wetu.
Dk Bravious Kahyoza ni Mtaalamu wa PPP mwenye ithibati ya Benki ya Dunia anapatikana kwa namba -0 716728799