Jinsi uvumbuzi wa Iran ulivyoleta ustaarabu duniani

Ufalme wa Uajemi (Persian Empire) ndicho chanzo cha mawazo mengi yanayoonekana leo katika ulimwengu wa Magharibi, amesema Profesa Jose Cutillas, ambaye amesoma na kufundisha nchini Iran.

“Kwa mtazamo wetu, tunaamini kwamba kila kitu kuhusu Ulaya huanza katika ardhi za Wagiriki, na huko ndiko chanzo cha mawazo yote,” alisema profesa huyo wa lugha ya Kiajemi na utamaduni wa Iran katika Chuo kikuu cha Alicante.

Hata hivyo, katika kipindi cha kale cha Uajemi, fikra mbalimbali pia zilibuniwa.

Kwa mfano, tunapochunguza jinsi jamii za Ulaya zilivyopangwa kisiasa na kiutawala, tunakuta mifumo iliyokuwepo katika Ufalme wa Uajemi (550–330 KK) kabla ya kuzaliwa kwa Yesu.

Kwa upande wa dini, Uislamu, Uyahudi na Ukristo vina mizizi inayohusishwa na jamii za kale za Wairani, zaidi ya miaka 3,500 iliyopita, wakati Zoroaster alipoanzisha dini ya Zoroastrianism.

Profesa huyo alieleza kuwa “dini hufundisha kuhusu malaika na wajumbe, na kwamba kuna Pepo na Jahannamu.”

Wafalme wa Ufalme wa Uajemi walijitahidi kutofautisha kati ya kweli na uongo, sawa na dhana ya giza na nuru.

Katika makala hii, BBC inaangazia maisha ya Uajemi kabla na baada ya ujio wa Uislamu, na jinsi mila na desturi zake za muda mrefu zilivyounda maisha ya kila siku.

Kati ya miaka 2,000 hadi 5,000 iliyopita, wanaume katika tamaduni mbalimbali walivaa suruali na mavazi mengine, kulingana na taasisi ya utafiti wa maisha ya binadamu kupitia programu maalum iitwayo “Unveil the Pants.”

Waroma walikuwa wakitembea bila viatu na wakivaa mavazi machache, na ni vigumu kubainisha ni lini hasa mavazi ya aina ya suruali yalianza kutumika.

Hata hivyo, waandishi wengi wanaamini kuwa makabila ya kuhamahama kama Wasikithi, wenye asili ya Iran, yalichangia maendeleo ya suruali.

“Kwa kipindi cha takribani miaka 600, suruali zilionekana kama alama ya wapiganaji wa kigeni, hasa Wasikithi, Waajemi na Waamazoni,” alisema Adrienne.

Wanahistoria wameeleza jinsi taswira za wapiganaji wanawake zilivyopatikana katika vitu vya kale, zikionyesha kwamba walikuwa “wakivaa kile kilichoonekana kama helmeti na suruali zinazofanana na za wanaume wa Wasikithi,” kama inavyoonekana katika picha hiyo.

Inawezekana kwamba Waajemi walichangia katika maendeleo ya mavazi ya kisasa ya leo.

Katika mkutano wa UNESCO wa Septemba, mpango uliwasilishwa wa kuimarisha mfumo wa kale wa miaka 2,500.

Mfumo huo unahusishwa na maandishi ya Kale ya Kaizari Koreshi, anayejulikana pia kama Cyrus Cylinder, unaochukuliwa na baadhi ya watafiti kama ushahidi wa mapema wa haki za binadamu.

Mfalme huyo aliwaachilia watu waliokuwa watumwa na kuwaruhusu kurejea katika miji yao, huku akiheshimu tamaduni na dini tofauti za makundi mbalimbali ya kikabila.

Neil MacGregor alieleza kuwa Wayahudi waliweza kurejea Yerusalemu kwa msaada wa mfalme wa Uajemi, tukio lililoelezwa kuwa muhimu katika historia yao.

“Nyumba nyingi za mapumziko za kisasa chimbuko lake ni eneo la Ghuba,” anaeleza Jonny Thomson katika kitabu chake 5 Ways the Gulf Has Changed the Modern World, kilichochapishwa katika jarida la Big Think.

Mtaalamu huyo anabainisha kwamba ingawa Misri na Babeli zilikuwa zikilima maua na bustani, ni Uajemi uliobuni wazo la kupamba nyumba kwa mimea ya mapambo kama sukulenti.

Haya ni maeneo yaliyotengwa kwa ajili ya jamii nzima kupumzika.

Waajemi waliendeleza dhana ya kupanga mazingira ya mapumziko yenye mimea na miti, inayojulikana kama “bustani za Kiajemi,” ambazo zipo pia katika orodha ya urithi wa dunia ya UNESCO.

Neno la Kigiriki pairidaeza lilitokana na lugha ya Kiajemi likimaanisha bustani ya kifalme.

Thomson anakumbuka kwamba, ingawa Wamisri na Wasyria walikuwa na mbinu zao za kuwasiliana kwa njia ya ujumbe, ni Waajemi walioanzisha mfumo wa posta duniani.

Hii ilifanyika wakati wa utawala wa Mfalme Dario, ambaye alitawala kuanzia mwaka 521 BK.

Maprofesa wa vyuo vikuu wanasema kuwa ujumbe ulikuwa ukisafirishwa kwenda maeneo ya mbali kwa kutumia farasi. Kila farasi alipofika kituo fulani alikabidhi ujumbe, kisha akapumzishwa kabla ya kuendelea na safari, ili kuhakikisha uwasilishaji wa haraka na wa kuaminika.

Ilikuwa njia rahisi zaidi, ya haraka zaidi, na salama zaidi ya kuwasilisha ujumbe wakati huo.

Jose Cutillas anaeleza jinsi Ufalme wa Uajemi ulivyoenea katika mabara matatu.

Walibuni mfumo wa mawasiliano kati ya watu mbalimbali, mfumo ambao bado una misingi yake inayotumika hadi leo.

Mnamo mwaka 1929, wanaanthropolojia waligundua miili ya binadamu katika pango walilochimba huko Siberia, ikiwa imeambatana na vitu vya kale vyenye umri wa hadi miaka 2,500.

“Kati ya vitu hivyo kulikuwa na vile vilivyopatikana Pasirik, ambapo muhimu zaidi kilikuwa kisanduku kilichochongwa kwa michoro ya wanyama kama farasi wanaochungwa, kulungu na maua,” kama ilivyochapishwa na Mariya Zavitukhina.

Ufumaji wa kale unaojulikana zaidi unaonesha heshima na thamani kubwa ya mafundi wa ufumaji wa Kiajemi.

Mnamo mwaka 1913, William Osler, anayechukuliwa kama baba wa tiba ya kisasa, alitoa mhadhara katika Chuo Kikuu cha Yale University kuhusu mada ya “Matumizi ya Kisasa ya Tiba.”

Katika hotuba yake, daktari huyo wa Kanada aligusia historia ya Ibn Sina, anayefahamika zaidi kwa jina la Kilatini Avicenna.

Avicenna, aliyezaliwa mwaka 980, alitumia maarifa ya sayansi na teknolojia kutoka Ugiriki, Roma, India, Uajemi na tiba za Kiislamu kuendeleza matibabu yake.

Utafiti wake ulifundishwa katika vyuo mbalimbali barani Ulaya hadi karne ya 17, na Chuo Kikuu cha University of Padua kilikuwa kikiutumia hadi mwaka 1715.

Huenda umesikia kuhusu Al-Khwarizmi, anayefahamika kama baba wa hisabati.

Kupitia kazi ya baadhi ya wanahisabati wa Kiajemi, nchi za Ulaya ziligundua mfumo wa namba wa Kiarabu, unaojumuisha alama na nukta, ambao ndio tunaoutumia hadi leo duniani.

Al-Khwarizmi alizaliwa mwaka 780 na alihamia Baghdad kutoka Uajemi. Alikuwa msimamizi wa House of Wisdom, taasisi ya elimu iliyoanzishwa katika Ufalme wa Kiislamu.

Mwanahisabati mwingine wa wakati huo, Omar Khayyam, pia alizaliwa mwaka 1048 katika Nishapur, kituo muhimu cha elimu nchini Iran.

Spinachi ilianza kulimwa katika Ufalme wa Uajemi zaidi ya miaka 2,000 iliyopita kabla ya kuenea duniani. Neno “spinach” lina mizizi ya Kiarabu na Kiajemi, likihusishwa na neno la Kiajemi “espenah.”

Inaaminika kuwa Wachina walikuwa wakitumia spinachi mapema kama karne ya 6, na baadaye waliisambaza kwa Waarabu na jamii za Hispania za wakati huo katika karne ya 11, kwa mujibu wa University of Wisconsin–Madison.

Katika karne ya 14, spinachi ilisambaa kote Ulaya, na baadaye ilienezwa zaidi katika matumizi ya Marekani kupitia ulaji na mapishi ya Wazungu.

Neno la Kiingereza “spinach” linatokana na neno la Kiarabu “isbanah” au “isfanah”, ambalo asili yake ni neno la Kiajemi “espenah.”

Hivyo basi, unapopika chakula chenye spinachi, kumbuka kuwa mmea huu una historia ndefu inayotoka katika Ufalme wa Uajemi (Persia), ambao leo unajulikana kama Iran.