Msumbiji yafichuliwa : Kutoa Habari Chini ya Vizuizi

Licha ya malalamiko yaliyowasilishwa mbele ya vyombo vya sheria, hakuna mtu aliyewahi kuwajibika kufuatilia kesi yoyote kati ya hizi. Tangu wakati huo, mfumo wa vitisho umefikia kilele chake. Hiki ni kipindi cha tano cha uchunguzi wa “Msumbiji Yafichuliwa” uliofanywa na muungano unaoratibiwa na Forbidden Stories, ambapo RFI pia ilichangia.

“Walinipiga risasi na bado wanaendelea kupiga risasi… Ninakufa.” Maneno ya mwisho ya Albino Sibia yalitangazwa moja kwa moja kwenye mtandao wa kijalii wa Facebook. Mwanablogu huyo mwenye umri wa miaka 30 alifariki Desemba 12, 2024, alipokuwa akiripoti maandamano kwenye mji wa Ressano Garcia, mji wa Msumbiji unaopatikana kwenye mpaka na Afrika Kusini. Maandamano dhidi ya matokeo ya uchaguzi mkuu wa Oktoba 2024 yalikuwa yakiendelea. Wakati wa kupiga picha za gesi ya machozi, Albino Sibia alipigwa risasi mbili mgongoni.

“Waandishi wa habari wa Msumbiji wamelipa gharama kubwa kwa kuripoti mgogoro huo wa baada ya uchaguzi,” alisema Muthoko Mumo, mratibu wa programu ya Afrika kwa Kamati ya Kuwalinda Waandishi wa Habari (CPJ). Tawi la Msumbiji la Taasisi ya Vyombo vya Habari Kusini mwa Afrika (MISA) limewasilisha malalamiko ya kulaani vurugu dhidi ya waandishi wa habari katika kipindi kilichofuata uchaguzi. “Kesi zilianzishwa kweli. MISA ilisikilizwa mnamo Februari 2025, lakini tangu wakati huo, hakuna kilichotokea,” analalamika Slaide Muthemba, mwandishi wa habari na msemaji wa shirika hilo huko Maputo.

“Haijawahi Kutokea”

“Katika kipindi cha miaka kumi iliyopita, tumekabiliwa na vikwazo vikubwa. Kumekuwa na visa vingi vya watu kukamatwa na kutoweka. Lakini kilichotokea wakati wa mgogoro wa baada ya uchaguzi hakikuwahi kutokea,” anasema Luis Nachote, mratibu wa Kituo cha Uandishi wa Habari za Uchunguzi nchini Msumbiji.

Maandamano hayo, yaliyodumu kwa karibu miezi minne, yalionyesha kilele cha mfumo wa muda mrefu wa ukandamizaji dhidi ya uhuru wa vyombo vya habari na kujieleza: Msumbiji ni mojawapo ya nchi chache za Afrika ambazo hazijawahi kupata mabadiliko ya amani ya madaraka tangu uhuru wake. Frelimo (Chama cha Ukombozi cha Msumbiji) kimetawala bila kupingwa tangu 1975.

Tangu 2020, waandishi wa habari wanne wameuawa au hawajulikani walipo. Miongoni mwao ni João Chamusse, mhariri mkuu wa gazeti la mtandaoni Ponto por Ponto. Mnamo Desemba 14, 2023, alipatikana amekufa nyumbani kwake Catembe, kitongoji cha Maputo, simu na kompyuta yake zikiwa zimepotea.

Ibraimo Mbaruco, mwandishi wa habari wa kituo cha redio ya jamii huko Palma, na Arlindo Chissale, mwandishi wa habari wa mtandaoni kutoka Pemba huko Cabo Delgado, walitoweka baada ya kutekwa nyara na wanaume waliovaa sare mwaka wa 2020 na 2025, mtawalia.

Mkoa huu ulio kaskazini mwa nchi unakabiliwa na vurugu za kundi la kigaidi linalomiliki  silaha: Al-Shabaab. Ikiwa na utajiri wa maliasili (gesi, rubi, lithiamu), Cabo Delgado inawakilisha mustakabali wa kiuchumi wa Msumbiji, lakini inakabiliwa na vita ambavyo tayari vimesababisha vifo vya zaidi ya watu 6,500 na kusababisha watu wasiopungua milioni moja kutoroka makazi yao.

“Udhibiti wa vyombo vya habari una nguvu zaidi.”

“Mgogoro wa baada ya uchaguzi uliitisha sana serikali, na iliitikia kwa uthabiti mkubwa,” anasema Borges Nhamirre, mtafiti katika Taasisi ya Masomo ya Usalama (ISS). “Leo, udhibiti wake juu ya vyombo vya habari ni mkubwa zaidi.” Habari muhimu na zenye uzito zimekuwa mwiko kuzizungumzia: kuundwa kwa maandamano, na pia kuundwa kwa chama cha Anamola—chama cha kiongozi wa upinzani Venancio Mondlane, mgombea urais aliyeshindwa na aliyeongoza maandamano—na vita huko Cabo Delgado. “Ikiwa unataka kujua kuhusu masuala haya, lazima uyatafute mtandaoni. Hutapata chochote katika vyombo vya habari vya jadi,” anaendelea kusema Nhamirre.

“Mawasiliano kwenye mtandao na kupitia mitandao ya kijamii hatimaye yameongeza uelewa miongoni mwa vijana. Hiki ndicho kilichosababisha hasira kubwa wakati wa mgogoro wa baada ya uchaguzi,” anasema Helder Leonel, mwandishi wa habari na mwanasosholojia. Ameandaa kipindi cha redio cha kila wiki, “Hip Hop Time,” kwa miaka 20, ambacho kimekuwa kitovu cha utamaduni wa rap na mbadala nchini Msumbiji. Kulingana na Helder Leonel, kuna nafasi nzima ya vyombo vya habari sambamba, iliyoundwa na vijana kujieleza kwa uhuru: “Kupitia vikundi vya WhatsApp na meme zinazoshirikiwa kwenye mitandao ya kijamii, hadithi iliyo kando ya ile ya serikali inaonyeshwa.”

Kwa sababu serikali ya Msumbiji au maafisa wa Frelimo wana hisa katika kila moja ya mitandao mitatu ya simu nchini (Mcel, Vodacom, na Movitel), vijana wanaendeleza njia mbadala. Ya kwanza kati ya hizi inahusisha kutumia mfumo wa VPN, mtandao wa kibinafsi unaoficha utambulisho wa simu.

“Neno Lisilonyamaza”

Katika kitongoji cha Matola, katika uwanja wa nyumba ya Azagaia, mnamo Mei 6, sauti mbadala za Msumbiji zilikusanyika: wanaharakati, wasanii, waandishi wa habari, na wasomi walikuja kutoa heshima kwa rapa huyu aliyefariki kutokana na kifafa miaka mitatu iliyopita.

Nje, mezani, vitabu vingi vyenye majina mbalimbali: riwaya ya *Bagages of a Traveler* iliyoandikwa na mwandishi wa Ureno na mshindi wa Tuzo ya Nobel ya 1998 katika Fasihi, José Saramago, ilikaa kando ya wasifu wa rais wa zamani wa Msumbiji Samora Machel, mwanaharakati wa Marekani Malcolm X, na utafiti wa kulinganisha wa rais wa kwanza wa Jamhuri ya Watu wa Angola, Agostinho Neto, na rais wa kwanza wa Senegal, Léopold Sédar Senghor.

Nyumba ya Azagaia ilikuwa imebadilishwa kuwa maktaba. Juu ya mlango, mtu anaweza kusoma: “O verbo que não se cala,” “Neno lisilonyamaza kamwe.” Azagaia inawakilisha maandamano. Mnamo 2008, moja ya nyimbo zake, Povo no poder (“Watu Wenye Nguvu”), ilipigwa marufuku na mamlaka ya Msumbiji. Leo, ni wimbo wa vijana. “Bado ni vigumu kuusikia kwenye redio,” Helder Leonel anatabasamu. Kwenye YouTube, matoleo mbalimbali ya wimbo huo yametazamwa zaidi ya mara milioni 1.5.

Mnamo Machi 18, 2023, siku chache baada ya mazishi ya Azagaia, maandamano ya kimya kimya kwa heshima yake yalipangwa katika miji kadhaa mikubwa kote nchini. Utekelezaji wa sheria ulitawanya mikusanyiko hii kwa nguvu. Huko Maputo, angalau watu 19 walijeruhiwa, wawili kati yao wakiwa wamejeruhiwa vibaya.

“Msumbiji Imefichuliwa” ni matokeo ya mahojiano karibu 100 na miezi mitano ya kazi iliyofanywa na vyombo vya habari 10 na waandishi wa habari 30 chini ya uangalizi wa Forbidden Stories. Uchunguzi huo ulijumuisha Evident Media (Marekani), Expresso (Ureno), M28 Investigates (Rwanda), Les Observateurs (Ufaransa) ya Ufaransa 24, Paper Trail Media (Ujerumani), RFI (Ufaransa), SourceMaterial (Uingereza), ZDF (Ujerumani), na Zitamar News (Msumbiji).

Na mwandishi wetu maalum kutoka Msumbiji