Vipi ni vipaumbele vya uchumi wa Iran iwapo mali zinazozuiliwa zitaachiliwa

“Kuachiliwa kwa fedha zilizozuiwa za Iran” kumekuwa mojawapo ya masuala yanayojadiliwa mara kwa mara na wakati huo huo yenye utata mkubwa katika uhusiano kati ya Iran na nchi za Magharibi katika kipindi cha takribani miaka 40 iliyopita.

Ni suala ambalo mara kwa mara limekuwa likijitokeza kwenye vyombo vya habari; wakati mwingine sehemu ya fedha hizo imeachiliwa, lakini mara nyingi limebaki katika kiwango cha mazungumzo, makubaliano ya awali, au ahadi za kisiasa.

Si rahisi kukadiria kwa usahihi kiasi halisi cha mali za Iran zilizozuiwa. Rasilimali hizi zinajumuisha si mapato ya mafuta pekee, bali pia madai mbalimbali yanayotokana na mauzo ya mafuta, gesi na umeme, akiba ya fedha za kigeni zilizowekwa katika mabenki ya nje, na hata baadhi ya mali zilizoingia katika kesi za kisheria.

Kwa sababu hiyo, takwimu zinazotajwa hutofautiana kutoka takribani dola bilioni 27 hadi zaidi ya dola bilioni 100.

Katika wiki za hivi karibuni, suala la kuachiliwa kwa baadhi ya rasilimali hizi limeibuka tena katika midahalo ya kisiasa na vyombo vya habari, hasa katika hali ambayo uchumi wa Iran unakabiliwa na upungufu mkubwa wa fedha za kigeni.

Mwanachama wa Iran Chamber of Commerce aliiambia BBC Persian: “Upungufu wa fedha za kigeni umefikia kiwango ambacho maombi mengi ya biashara yamesimamishwa au kucheleweshwa sana, na uagizaji umekuwa ukihusishwa zaidi na bidhaa muhimu na chakula. Upatikanaji wa fedha za kigeni unaweza kupunguza baadhi ya mashinikizo haya.”

Pamoja na mjadala wa kuachiliwa kwa mali zilizozuiwa, pia kumetajwa uwezekano wa kuanzishwa kwa mfuko wa ujenzi wa upya wa uchumi wa Iran.

Kwa mujibu wa Kifungu cha 6 cha makubaliano ya Iran na Marekani, Marekani imeahidi kuandaa mpango wa dola zisizopungua bilioni 300 kwa ajili ya ujenzi na maendeleo ya uchumi wa Iran, kwa ushirikiano na washirika wa kikanda; mpango ambao utaratibu wake wa utekelezaji unatarajiwa kufafanuliwa ndani ya makubaliano ya mwisho.

Ingawa maafisa wa Marekani wamesisitiza kwamba kiasi hicho hakimaanishi malipo ya fedha taslimu kwa Iran, bali kinahusiana zaidi na uwekezaji katika miundombinu, nishati, usafiri na miradi mingine ya maendeleo, uwasilishaji wa takwimu hizo umeibua swali la msingi, ni vipaumbele gani kuu vya uchumi wa nchi hiyo vingekuwa ikiwa rasilimali hizo za kifedha na uwekezaji zingepatikana?

Kwa maneno mengine, ikiwa Iran ingeweza kupata tena makumi ya mabilioni ya dola za mali zilizozuiwa na wakati huohuo ikapata nafasi ya kutekeleza mpango mkubwa wa ujenzi wa uchumi, ni katika sekta gani fedha hizo zinapaswa kuelekezwa ili ziwe na athari kubwa zaidi katika ukuaji wa uchumi, kupunguza umasikini, kuunda ajirana kuongeza ustawi wa wananchi?

Wimbi la kwanza kubwa la kufungiwa kwa mali za Wairani lilianza mwaka 1979, baada ya tukio la uvamizi wa ubalozi wa Marekani mjini Tehran, ambapo serikali ya Marekani ilifungia mali za Iran zilizokuwa katika mabenki ya nchi hiyo.

Ingawa baadhi ya rasilimali hizo ziliachiliwa baada ya makubaliano ya Algiers, baadhi ya madai na mali zinazohusiana na mikataba ya kijeshi ya kabla ya mapinduzi bado hazijatatuliwa hadi leo.

Wimbi la pili na pana zaidi lilianza mwaka 2011 na 2012, wakati vikwazo vya nyuklia vilipoongezeka na Iran ikakatiliwa zaidi upatikanaji wake wa mfumo wa kimataifa wa benki. Hali hiyo ilifikia kilele baada ya Marekani kujiondoa kwenye makubaliano ya JCPOA mwaka 2018.

Matokeo yake ni kwamba sehemu kubwa ya mapato ya mafuta na mauzo ya nje ya Iran ilizuiwa katika nchi zinazonunua mafuta na gesi.

Inaripotiwa kuwa sehemu kubwa ya mali za Iran zilizozuiwa ziko China kutokana na mauzo ya mafuta, ambapo makadirio yanatofautiana kati ya dola bilioni 20 hadi 50. Pia Iraq inadaiwa takribani dola bilioni 15 kwa gesi na umeme uliosafirishwa kutoka Iran.

Korea Kusini ilikuwa na takribani dola bilioni 7 za mapato ya mafuta ya Iran, ambazo zilihamishiwa kwenye akaunti zilizoko Qatar mwaka 2023. Pia kuna takribani dola bilioni 3 nchini Japan, na kwa mujibu wa gazeti la Donyay-e Eqtesad, kati ya dola bilioni 5 hadi 7 ziko India.

Aidha, mali nyingine za Iran zimehifadhiwa Luxembourg, Oman, na hata Marekani yenyewe, ambapo gazeti la Wall Street Journal lilikadiria kiasi cha takribani dola bilioni 8.

Uchumi wa Iran umeingia katika kipindi kigumu baada ya migogoro miwili mikubwa ya kijeshi iliyotokea ndani ya mwaka mmoja, ambayo imeharibu kwa kiasi kikubwa miundombinu ya kiuchumi, viwanda, nishati na usafirishaji.

Baada ya kumalizika kwa vita vya siku 12, mtaalamu wa Mashariki ya Kati Moshe El-Ad aliliambia gazeti la Ma’ariv kwamba gharama ya kujenga upya uharibifu wa Iran inaweza kuzidi dola bilioni 500.

Alidai kwamba zaidi ya vituo na vifaa 120 vya kimkakati, ikiwa ni pamoja na mitambo ya umeme na miundombinu mingine inayohusiana na mpango wa nyuklia wa Iran, viliharibiwa au kusimamishwa kazi wakati wa mashambulizi.

Mnamo Aprili mwaka huu, msemaji wa serikali ya Iran alitangaza kwamba makadirio ya awali yanaonesha kwamba uharibifu wote uliosababishwa kwa uchumi wa Iran na Vita vya Pili vya Dunia ni takriban dola bilioni 270.

Kushughulikia uharibifu huu, serikali ilitangaza muundo wa mifumo mbalimbali ya kutoa rasilimali za kifedha kwa ajili ya ujenzi upya.

Mojawapo ya mipango hii ni kuundwa kwa fedha maalum kwa ajili ya kufufua uzalishaji na vitengo vya viwanda vilivyoharibika. Hojjatollah Seydi, mkuu wa Shirika la Dhamana na Ubadilishanaji, ametangaza kwamba “fedha za ujenzi na ufufuaji wa vitengo vya uzalishaji” zimewekwa kwenye ajenda kwa lengo la kuvutia mtaji mdogo kutoka kwa umma, kuboreshauzalishaji, kufidia makampuni na kuhifadhi ajira.

Ali Madanizadeh, Waziri wa Mambo ya Kiuchumi na Fedha, pia alitangaza kuanzishwa kwa mifuko maalum katika sekta za chuma, petrokemikali, viwanda vidogo na vya kati, pamoja na kusaidia biashara zilizoathirika, akisema kuwa mipango hii itatekelezwa kwa ushirikiano wa sekta binafsi na umma.

Shirika la habari la IRNA liliripoti kwamba Wizara ya Viwanda, Madini na Biashara pia imeanzisha “Mfuko wa Fidia ya Uharibifu wa Vita” ili kuharakisha ulipaji wa fidia na kusaidia vitengo vya uzalishaji vilivyoharibiwa.

Hata hivyo, umuhimu mkubwa upo katika mpango wa ujenzi upya uliopendekezwa katika makubaliano ya maelewano kati ya Iran na Marekani, ambao unazungumzia kutenga takribani dola bilioni 300 kwa ajili ya ujenzi upya na maendeleo ya uchumi wa Iran.

Tofauti ya mpango huu na mifuko ya ndani ni kwamba, pamoja na rasilimali za kifedha, unatoa pia nafasi kwa wawekezaji wa kigeni na kampuni kushiriki katika ujenzi upya wa miundombinu ya nishati, usafirishaji, viwanda na huduma za umma nchini Iran.

Swali kuu kuhusu kuachiliwa kwa mali zilizozuiwa na kuanzishwa kwa mfuko wa fidia ni, fedha hizo zitumike vipi na katika sekta zipi?

Uchumi wa Iran ulikuwa tayari unakabiliwa na matatizo makubwa ya kimuundo kabla ya vita, ikiwemo mfumuko wa bei wa muda mrefu, kushuka kwa thamani ya sarafu ya taifa, miundombinu iliyochakaa, ukosefu wa uwekezaji, na mgogoro wa nishati. Kwa sababu hiyo, wataalamu wengi wa uchumi wanaamini kuwa kipaumbele cha kwanza si tu kujenga upya kwa sababu ya uharibifu wa vita, bali ni kuujenga upya uchumi wa Iran kwa ujumla.

Mchumi Kamran Nedri, katika mahojiano na gazeti la Donyayeh Eqtesad, alisisitiza kuwa udhibiti wa mfumuko wa bei na kudhibiti mzozo wa bei unapaswa kuwa kipaumbele kabla ya mpango wowote wa ujenzi upya. Anaamini kuwa kuingiza fedha nyingi bila mageuzi ya kiuchumi kunaweza kuharibu matokeo mazuri ya kuachiliwa kwa mali hizo.

Mtafiti Mehdi Ghodsi kutoka Taasisi ya Vienna ya Utafiti wa Kiuchumi wa Kimataifa alisema pia kwamba mali zilizozuiwa za Iran kimsingi ni sehemu ya akiba ya fedha za kigeni ya nchi, na hazipaswi kutumika kama fedha za matumizi ya kawaida ya serikali au malipo ya muda mfupi.

Kwa maoni yake, kazi muhimu zaidi ya rasilimali hizi ni kuimarisha akiba ya fedha za kigeni ya benki kuu na kusaidia kutuliza soko la fedha za kigeni. Hii inaweza kusaidia kudhibiti mabadiliko ya thamani ya sarafu na kupunguza shinikizo la mfumuko wa bei.

Pia anasisitiza kuwa ikiwa Iran itapata rasilimali hizi, lazima kuwe na mifumo maalum ya uangaliz ili kuhakikisha zinatumika moja kwa moja kwa manufaa ya uchumi wa ndani.

Wataalamu wengine wanaonya kwamba kutumia fedha hizi kwa ruzuku kubwa au matumizi ya kawaida ya serikali kunaweza kuongeza mzunguko wa fedha na kusababisha mfumuko wa bei zaidi. Badala yake, zinapaswa kuelekezwa kwenye uwekezaji wa muda mrefu na kuondoa vikwazo vikuu vya uchumi.

Mchumi Mehrdad Vahabi, profesa katika Chuo Kikuu cha Paris, anasema tatizo kubwa la uchumi wa Iran kwa miaka 20 iliyopita ni kupungua kwa uwekezaji na uchakavu wa viwanda. Anasema sekta muhimu kama chuma, petrokemikali na miundombinu zilikuwa tayari ziko chini ya shinikizo hata kabla ya vita, na athari za vita zimeongeza hali hiyo.

Kwa maoni yake, sehemu ya fedha hizo inapaswa kuelekezwa kwenye viwanda vya msingi na miundombinu muhimu, si kwenye matumizi ya muda mfupi.

Pia imeelezwa kuwa serikali imefungua akaunti maalum kwa ajili ya mali hizo na mifuko ya fidia kwa sababu ya upungufu mkubwa wa fedha serikalini. Hata hivyo, Masoud Roghani Zanjani, aliyekuwa mkuu wa Shirika la Mipango na Bajeti, anasema bila uwekezaji wa kigeni, ujenzi upya mkubwa wa uchumi na miundombinu hautawezekana, kwa kuwa serikali ina upungufu wa bajeti na mapato.

Kwa ujumla, wataalamu wanakubaliana kwamba changamoto kubwa si tu kupata fedha, bali ni kuziweka kwenye vipaumbele sahihi vya kiuchumi ili zisiwe tu msaada wa muda mfupi, bali zisaidie kujenga uchumi imara wa muda mrefu.

Kwa hivyo, wataalamu wa uchumi walizingatia vipaumbele vitano vya ujenzi upya.

La kwanza; Maendeleo ya miundombinu ya usafiri na usafirishaji

Mehdi Ghodsi anaamini kwamba “kuboresha mitandao ya reli, barabara, na anga nchini na kuendeleza njia za usafiri wa kimataifa kunaweza kuimarisha nafasi ya Iran katika biashara ya kikanda na kuzalisha mapato endelevu ya fedha za kigeni.”

La pili: Kutatua mgogoro wa nishati na usawa wa umeme na gesi

Mehrdad Vahabi anasema: “Kuwekeza katika maendeleo ya maeneo ya gesi, kuongeza uwezo wa uzalishaji wa umeme, kujenga upya mtandao wa usafirishaji, na kuendeleza mitambo ya umeme mbadala ni miongoni mwa mahitaji muhimu zaidi ya uchumi wa Iran.

Viwanda hivi vilichakaa kabla ya vita na lazima, pamoja na kuviboresha, pia vijenge upya maeneo yenye uharibifu uliosababishwa na vita. Kukatika kwa umeme na uhaba wa gesi husababisha hasara ya mabilioni ya dola kwa viwanda vya nchi kila mwaka.”

La tatu: Kuboresha viwanda na kuendeleza uzalishaji unaolenga mauzo ya nje;

Mfanyabiashara kutoka Chama cha Biashara alisema katika mahojiano na BBC Persian, “Iran ni nchi inayozingatia mauzo ya nje. Mbali na mafuta, tuna makumi ya mabilioni ya dola katika mauzo ya nje yasiyo ya mafuta kila mwaka. Kujenga upya viwanda vinavyozingatia mauzo ya nje kama vile chuma na petrokemikali kunapaswa kupewa kipaumbele.”

Nne: Maendeleo ya migodi na viwanda vya uchimbaji

Mehdi Ghodsi anaona maendeleo ya viwanda vya uchimbaji kama kipaumbele cha juu cha kuimarisha nafasi ya Iran katika mnyororo wa usambazaji wa kimataifa. “Mbali na mafuta na gesi, Iran ina akiba kubwa ya madini ya kimkakati, ikiwa ni pamoja na shaba, lithiamu, na vifaa vingine vinavyohitajika na viwanda vya kisasa vya dunia,” aliiambia BBC Persian. “Kuwekeza katika sekta hii kunaweza kuunda vyanzo vipya vya mapato kwa uchumi wa nchi.”

Tano: Kurejesha rasilimali za maji, kilimo, na mazingira

Mehdi Ghodsi anaamini: “Mgogoro wa maji, kupungua kwa ardhi, ukame, na kuzorota kwa miundombinu ya kilimo ni miongoni mwa vitisho muhimu vya muda mrefu kwa uchumi wa Iran. Uwekezaji katika usimamizi wa rasilimali za maji, uboreshaji wa kilimo, na miradi ya mazingira unaweza kuzuia uhamiaji mkubwa na kuongezeka kwa migogoro ya kijamii.”

Ingawa kuachiliwa kwa mali zilizozuiwa za Iran kunaweza kupunguza baadhi ya shinikizo la kifedha na sarafu ya kigeni nchini, jambo hilo pekee haliwezi kuwa suluhisho la matatizo ya kimuundo ya uchumi wa Iran.

Uzoefu wa miongo miwili iliyopita umeonesha kwamba hata upatikanaji wa makumi ya mabilioni ya dola za fedha za kigeni hauwezi kuleta maendeleo endelevu bila mageuzi ya kiuchumi, kuboresha mazingira ya biashara, na kuanzisha utulivu wa kisiasa.

Imetafsiriwa na Lizzy Masinga na kuhaririwa na Ambia Hirsi