Enzi ya mizinga inafikia mwisho, Ukraine inataka kuirudisha vipi kwenye uwanja wa vita

Mizinga na magari ya kivita yenye silaha nzito yanapoteza umuhimu wake kwa kasi katika uwanja wa vita kati ya Urusi na Ukraine. Hii inatokana na kuenea kwa matumizi ya droni za bei nafuu lakini zenye ufanisi mkubwa, hasa zile zinazotumia nyaya za nyuzi-optiki (fiber-optic drones), ambazo zinazuia magari hayo kufika mstari wa mbele wa mapigano.

Hata hivyo, uongozi wa Jeshi la Ukraine una azma ya kubadili hali hii ya kile kinachoitwa “udhaifu wa mizinga” katika siku za usoni.

Migogoro ya kisasa ya kijeshi duniani inazidi kugeuka kuwa “vita vya droni.” Droni hizi, ambazo ni za gharama nafuu na zenye ufanisi mkubwa, zinaifanya silaha nzito na ghali kama mizinga na magari ya kivita kuwekwa pembeni katika operesheni za kivita.

Baadhi ya wataalamu wa masuala ya kijeshi hata wanazungumzia “mwisho wa enzi ya mizinga,” wakisisitiza kwamba mizinga ni silaha za vita vya zamani na kwamba katika migogoro ya kisasa imeanza kubadilika kutoka kuwa faida ya kijeshi hadi kuwa mzigo na hatari kwa majeshi yanayoitumia.

Hata hivyo, mtazamo huu haukubaliwi na majenerali wa Ukraine, ambao wanaamini kuwa mizinga bado ina nafasi muhimu katika vita vya kisasa ikiwa itabadilishwa mbinu za matumizi yake na kuunganishwa na teknolojia mpya za kivita.

Zaidi ya miaka minne ya vita nchini Ukraine imepunguza kwa kiasi kikubwa idadi ya mizinga na magari ya kivita kwa pande zote mbili.

Kwa mfano, makadirio ya Makao Makuu ya Jeshi la Ukraine yanaonesha kwamba hadi tarehe 3 Juni, Urusi ilikuwa imepoteza karibu magari ya kivita 37,000. Haya yanajumuisha takribani mizinga 12,000 na magari ya kivita ya mapigano 24,700.

Kwa upande mwingine, kulingana na makadirio ya mradi wa kimataifa wa uchambuzi wa kijeshi Oryx, Ukraine imepoteza karibu magari ya kivita 6,000 tangu vita vilipoanza, ambapo takribani 1,400 kati yake ni mizinga.

Hasara hizi kubwa zinaonesha jinsi vita vya kisasa, vinavyotawaliwa kwa kiasi kikubwa na droni, makombora ya kisasa na mifumo ya upelelezi wa hali ya juu, vilivyoongeza hatari kwa matumizi ya mizinga na magari ya kivita kwenye uwanja wa mapambano.

Hizi ni takwimu kubwa sana, zikiwa mara nyingi zaidi ya idadi yote ya mizinga na magari ya kivita inayomilikiwa na baadhi ya mataifa makubwa ya Ulaya kama Ufaransa na .Ujerumani.

Kwa sasa, ili kujilinda dhidi ya mashambulizi ya droni, majeshi ya Urusi na Ukraine yamelazimika kufunika mizinga na magari yao ya kivita kwa miundo mikubwa ya chuma inayojulikana kama “braziers” (au vizimba vya kinga).

Muundo wa chuma huwekwa juu na kuzunguka magari ya kivita ili kupunguza uwezekano wa kushambuliwa na droni zinazoruka juu na kuangusha mabomu au kujigonga moja kwa moja kwenye eneo lililokusudiwa.

Hata hivyo, ingawa kinga hizi zinaweza kusaidia kwa kiasi fulani, mara nyingi huongeza uzito wa gari, hupunguza uwezo wa kusogea kwa urahisi, na wakati mwingine huathiri ufanisi wake katika mapigano.

Mara nyingi kinga ya magari haya ni kubwa, magari mazito na yasiyo rahisi kuendesha. Hata hivyo, angalau huongeza uwezekano wa kuwafikisha wanajeshi salama kwenye maeneo yao ya mapambano baada ya kuhimili mashambulizi kadhaa ya droni za FPV (First-Person View).

Lakini huathiri kwa kiasi kikubwa uwezo wa mizinga na magari mengine ya kivita kuvuka maeneo magumu na kufanya kazi kwa ufanisi vitani.

Hali hii inatokea licha ya ukweli kwamba kwa sasa mizinga haitumiki sana katika mashambulizi ya moja kwa moja ya kusonga mbele, bali hutumika zaidi katika majukumu ya kujihami au kama mbadala wa mizinga ya kufyatua makombora.

Katika matumizi haya, hupiga makombora kutoka maeneo yaliyofichwa badala ya kulenga adui moja kwa moja. Hii inamaanisha kuwa makombora hurushwa kwa kutumia kuratibu za eneokwenye ramani, huku likibaki nyuma ya kifuniko au kinga fulani.

Mbinu hii hupunguza hatari ya gari kugunduliwa na kushambuliwa mara moja na adui, hasa katika vita vya kisasa kati ya Urusi na Ukraine, ambapo droni, rada na mifumo mingine ya upelelezi inaweza kutambua kwa haraka mahali risasi au kombora limetokea na kuelekeza mashambulizi ya kulipiza kisasi.

Aidha, hata operesheni hizo hufanyika zaidi wakati wa machweo au katika hali mbaya ya hewa ili kupunguza hatari ya kugunduliwa na droni za upelelezi za adui.

Wataalamu na makamanda wa kijeshi wanaamini kuwa sasa umefika wakati wa kubadilisha mifumo ya ulinzi wa mizinga pamoja na namna inavyotumika katika vita vya kisasa.

Badala ya kutegemea mbinu za zamani, wanapendekeza matumizi ya teknolojia mpya za ulinzi, mbinu za uendeshaji wa vikosi, na marekebisho ya haraka yanayoendana na vita vinavyotawaliwa na droni na ufuatiliaji wa hali ya juu.

Ukweli ni kwamba magari kama haya hupunguza kwa kiasi kikubwa ufanisi na kiini chenyewe cha operesheni za mapigano za magari ya kivita.

Inapunguza kasi, uwezo wa kuvuka maeneo magumu, uwezo wa kubadilisha mwelekeo kwa haraka, na pia haiwezi tena kuunga mkono kwa ufanisi mashambulizi ya askari wa miguu kwenye uwanja wa vita.

Zaidi ya hayo, kuendelea kuimarisha ulinzi wa nje, kama vile magari ya matundu ya chuma juu ya turreti za mizinga, waya au mabamba ya chuma yaliyofungwa pembeni, kunaweza kusababisha mzigo kupita kiasi na hatimaye kuharibu gari lenyewe.

Mtaalamu wa magari ya kivita, Nikolai Salamakha, anasema kuwa ulinzi wa nje tayari una uzito wa takribani tani 3. Hii iko karibu na kiwango cha juu ambacho gari linaweza kubeba bila kuathiri utendaji wake.

“Kwenye magari mepesi ya kivita, MT-LB, BMP, APC, uzito huu haupaswi kuzidi tani 1.5 hadi 2. Kwa magari mazito ya kivita, yaani mizinga, isiwe zaidi ya tani 5,” anaeleza katika mazungumzo na BBC idhaa ya Ukraine.

Tatizo lingine ni kwamba miundo hii ya ulinzi wa magari ya kivita haijasanifishwa kila kikosi hutengeneza kulingana na maono yake kuhusu ufanisi wa ulinzi, bila muundo mmoja rasmi.

Katika miaka ya kwanza ya vita, wataalamu wa Ukraine walijaribu kutengeneza mfumo sanifu wa aina ya “hood” kwa magari ya kivita.

Huu ulikuwa muundo mgumu wa matundu ya chuma (metal mesh) unaofunika sehemu ya juu ya gari la kivita.

Hata hivyo, suala la matumizi yake kwa wingi lilitegemea ubora wa utengenezaji na vifaa vilivyotumika, anasema mtaalamu Nikolai Salamakha.

“Ili kufanya kazi ipasavyo kabisa, nyavu hizi zinapaswa kuwa zisizoshika moto kutokana na mlipuko na zisilete hatari kwa kifaa zinacholinda. Pia zinapaswa kuhimili vipigo vingi kutoka pande tofauti,” anasema.

Kwa mujibu wake, wafanyakazi wa mizinga wa Ukraine kwa sasa wanatengeneza ulinzi wa nje wa magari yao ya kivita kwa kutumia vifaa vinavyopatikana na uzoefu wao binafsi. Bado hakuna mpango wa kutengeneza seti za kawaida zinazoweza kutumika kwa kila aina ya gari la kivita.

Chanzo ndani ya Jeshi la Ukraine kiliiambia BBC Ukraine kwamba mifano ya kwanza ya “mangals” kwa sasa imepitwa na wakati, kwa sababu inalinda mizinga kutoka juu tu, ilhali katika miaka ya hivi karibuni idadi ya mashambulizi kwenye sehemu za chini za magari ya kivita imeongezeka kwa kasi.

Mashambulizi haya yanafanywa hasa kwa kutumia droni za FPV zinazoweza kuelekezwa kwa usahihi mkubwa, zenye nyuzi-optiki (fiber-optic), au hata mifumo ya roboti za ardhini.

Mengi bado hayajulikani kuhusu mifumo ya ulinzi hai ya Ukraine.

Kwa mujibu wa mtaalamu wa magari ya kivita Nikolai Salamakha, miaka kadhaa iliyopita wataalamu wa Urusi walitengeneza mfumo wa ulinzi hai unaojulikana kama Zaslon, lakini haukuwahi kuingizwa rasmi katika matumizi ya kijeshi.

Anaeleza kuwa mfumo huo ulikuwa na matatizo ya usahihi, mifumo ya uendeshaji na muda wa kujibu mashambulizi, pamoja na utegemezi wa vipuri kutoka nchi za Magharibi.

“Uzalishaji wa mifumo kama hii bado haujaanzishwa nchini Ukraine, na sidhani kama utaanzishwa hivi karibuni. Kwa hiyo bado ni mapema kusema kwamba Ukraine itaweza kuzalisha mfumo wa Zaslon au hata mfano wake kwa muda wa karibu,” anaamini mtaalamu huyo.

Mnamo Machi 2026, shirika la Defense Express liliripoti kwamba mfumo wa Ukraine wa kugundua droni unaojulikana kama I-SEE ulikuwa ukizingatiwa kuwa msingi wa mfumo wa baadaye wa ulinzi hai kwa magari ya kivita.

Taarifa hiyo ilitolewa kwa vyombo vya habari na watengenezaji wa mfumo huo wenyewe.

I-SEE ni mfumo wa kugundua droni unaotumia akili mnemba (AI) na teknolojia ya kuona kwa mashine (machine vision) ili kutambua UAVs kwa macho ya kidijitali. Mfumo huu hauishii tu kugundua droni, bali pia hufuatilia kiotomatiki lengo lililotambuliwa na baadaye unaweza kusaidia kulishambulia kwa kutumia silaha za kupambana na droni.