Makubaliano ya Iran na Marekani: Kwa nini nchi za Ghuba ya Uajemi bado zina wasiwasi?

Kuna wasiwasi unaoongezeka kuhusu uimara wa makubaliano ya maelewano yaliyosainiwa wiki iliyopita kati ya Marekani na Iran, hasa kama ongezeko la mzozo kati ya Israel na kundi la Hezbollah halitadhibitiwa.

Nchi za Kiarabu za Ghuba, ambazo ziko katikati ya mivutano kati ya Washington na Tehran, zinafuatilia kwa wasiwasi mkubwa maendeleo haya. Ikiwa mivutano itazidi tena, huenda ndizo nchi zitakazobeba mzigo mkubwa zaidi wa madhara.

“Ni Israel ndiyo iliyoivuta Marekani kwenye vita hivi,” anasema Hazza Majali, profesa wa sheria za kimataifa nchini Jordan. “Ili kuelewa kama makubaliano haya yatadumu au la, tunahitaji kuona majibu ya Israel yatakuwa nini.”

Tangu mashambulizi ya anga ya Marekani na Israel kuanza mwezi Februari, Iran pia imeanza kulenga mataifa ya Ghuba yanayohifadhi kambi za kijeshi za Marekani katika eneo hilo. Makombora na droni za Iran zimeharibu kwa kiasi kikubwa taswira ya amani na utulivu ambayo falme tajiri za mafuta zilikuwa zimejijengea kwa miaka mingi.

Chini ya saa 48 baada ya kusainiwa kwa makubaliano hayo, mfululizo wa mashambulizi ya anga ya Israel nchini Lebanon uliua na kujeruhi watu kadhaa, kwa mujibu wa Wizara ya Afya ya Lebanon. Jeshi la Israel pia lilitangaza kwamba wanajeshi wake wanne wameuawa.

Kwa mujibu wa masharti ya makubaliano hayo, mapigano katika nyanja zote, ikiwemo Lebanon, yanapaswa kusitishwa. Hezbollah imekuwa mara nyingi mojawapo ya vikosi muhimu vya “wakala” wa Iran katika eneo hilo.

Kwa mujibu wa maafisa wa Marekani, usitishaji mpya wa mapigano umeafikiwa nchini Lebanon, lakini makubaliano kama haya mara nyingi huwa dhaifu na ya muda mfupi.

“Hakukuwa na hali ya uhalisia ambapo migogoro katika Lebanon na Iran ingekoma kabisa,” anasema Thomas Juno, profesa katika Shule ya Masuala ya Umma na Kimataifa ya Chuo Kikuu cha Ottawa. “Ongezeko la muda la vurugu nchini Lebanon haliwezi kuepukika, na huenda tukashuhudia hali kama hiyo pia katika Ghuba ya Uajemi.”

Kwa ujumla, wataalamu wanaonya kuwa ingawa makubaliano ya kusitisha mapigano yanaweza kupunguza mvutano kwa muda, bado kuna uwezekano mkubwa wa mivutano kuendelea au kujirudia katika maeneo mbalimbali ya Mashariki ya Kati.

Katika mazungumzo na watu katika miji kadhaa ya pwani ya Ghuba ya Uajemi, mtu anaweza kuhisi mchanganyiko wa matumaini na mashaka kuhusu makubaliano hayo ambayo yanatarajiwa kuanzisha mchakato wa amani wa muda mrefu kati ya Iran na Marekani.

“Hakuna mtu anayetaka vita,” anasema mzee mmoja katika soko la Jiji la Kuwait. “Sisi wote tunataka kuishi maisha ya amani. Nakumbuka jinsi tulivyowatuliza watoto wetu waliokuwa na hofu kubwa kutokana na sauti ya kutisha ya makombora ya Iran. Hawajawahi kuona kitu kama hicho kabla.”

Hata kabla ya ongezeko la hivi karibuni la mapigano nchini Lebanon, mteja mwingine katika soko hilo alielezea makubaliano hayo kama “yenye udhaifu mkubwa na yanayoweza kubadilika kwa urahisi,” akisema hakuyachukulia kwa uzito mkubwa, ingawa bado alikuwa na matumaini maisha yake yangerudi katika hali ya kabla ya vita.

Nchi za Ghuba zinaonekana kutamani kuona makubaliano hayo yakidumu. Zinahangaikia uwezekano wa hatimaye kuweza kusafirisha mafuta yao mengi kwenda kwenye masoko ya dunia bila vikwazo. Mlango wa Bahari wa Hormuz una jukumu muhimu katika hili, ukiwa njia ya kimkakati ambayo mafuta yao hupitia kuelekea masoko ya dunia, na ambayo imekuwa na athari kubwa tangu kuanza kwa vita.

Baada ya kutiwa saini kwa makubaliano ya maelewano kati ya marais wa Mrekani na Iran, usafiri wa meli katika Mlango wa Hormuz ulianza kurejea taratibu, na meli za mafuta zinazobeba bendera ya Saudi zilianza kupita tena katika njia hiyo muhimu. Kwa upande wake, Jeshi la Wanamaji la Marekani lilianza mchakato wa kuondoa vizuizi katika bandari za Iran.

Hata hivyo, baada ya kuendelea kwa mashambulizi ya Israel nchini Lebanon, kambi ya Khatam al-Anbiya ilitoa taarifa ikitangaza kufungwa kwa Mlango wa Hormuz kutokana na kile ilichokiita “ukiukaji wa wazi wa mkataba na kukiuka makubaliano” na Marekani katika utekelezaji wa kipengele cha kwanza cha kumaliza vita.

Baada ya taarifa za kufunguliwa kwa mlango huo, bei ya mafuta ilishuka hadi chini ya dola 80 kwa pipa. Uvunjifu wowote wa mchakato huu unaweza kusababisha hasara zaidi kwa nchi za eneo hilo.

Profesa wa sheria za kimataifa Hazza Majali anasema: “Iran imepata njia ya shinikizo yenye ufanisi zaidi kupitia Mlango wa Hormuz kuliko suala la silaha za nyuklia, na kwa sababu hiyo Tehran ilikuwa tayari kufanya makubaliano katika faili la nyuklia ili kudumisha udhibiti wake wa mlango huo. Kama Hormuz isingefungwa, vita huenda vingeendelea.”

Makubaliano ya vipengele 14 yanaahidi Iran vivutio vya kiuchumi, ikiwemo kuondolewa kwa vikwazo, kuachiliwa kwa mali zilizozuiwa nje ya nchi na upatikanaji wa mfuko wa dola bilioni 300. Hata hivyo, Thomas Juno anaelezea masharti hayo kama “yasiyo wazi na yenye utata.”

Anasema: “Hakuna maelezo kuhusu lini misaada hii ya kiuchumi itaanza kutolewa. Pia hakuna uwazi kuhusu kiasi cha mali kitakachorejeshwa. Sikutarajia kuona kwamba vikwazo vyote vitaondolewa. Kuhusu mfuko wa dola bilioni 300, pia haijulikani pesa hizo zitatoka wapi.”

Makamu wa Rais wa JD Vance hivi karibuni alisema mfuko huo unaopendekezwa utatokana na “muungano wa nchi za Ghuba,” lakini hakutoa maelezo zaidi. Wakati huo huo, hakuna nchi yoyote ya Ghuba ambayo imetoa maoni kuhusu mchango huo kwa Iran.

Kwa baadhi ya watu katika eneo hilo, hii inamaanisha kulipa gharama ya vita ambavyo hawakuvianzisha. “Kama raia wa Ghuba ya Uajemi, sitaki nchi zetu zilipie hata riyal moja kwa Iran,” anasema mchambuzi wa kisiasa Ali al-Hail. “Iran inapaswa kutulipa fidia kwa sababu tumeathiriwa na makombora na droni zake. Anayepaswa kulipa gharama ya vita hivi ni Benjamin Netanyahu. Israel na washirika wake wanapaswa kubeba gharama kwa sababu ndio waliovamia Iran.”

Bado haijulikani kama maafisa wa Marekani watajaribu kushawishi nchi za Kiarabu katika eneo hilo kuchangia kifedha kwenye mpango huo. “Nchi za Ghuba zitapinga sana wajibu wa kifedha, hasa kwa kiwango cha dola bilioni 300, angalau mpaka kuwe na uhakika,” anasema Thomas Juno.

Anaamini kuwa bado kuna safari ndefu kabla ya upatanisho wa kweli kati ya Iran na majirani zake wa Kiarabu, na kwa sababu hiyo “huenda fedha hizi zikajadiliwa katika hatua ya baadaye. Kuwekeza Iran kama njia ya kuleta utulivu wa mahusiano na Tehran si jambo lisilowezekana, lakini nchi za Ghuba zinahitaji uhakika mkubwa.”

Kwa ujumla, picha ya mustakabali bado haijawa wazi. Lakini kwa watu wa kawaida, suala kuu ni rahisi zaidi: kuishi maisha ya amani, bila kukimbilia makazi ya dharura na bila kuamshwa na sauti za ving’ora vya vita.