Uturuki ilikuwaje mshirika mkuu katika muungano wa NATO?

Uturuki inaandaa mkutano wa kilele wa NATO kwa mara ya pili. Mkutano wa viongozi wa muungano huo wa usalama wa mwaka 2004 ulifanyika Istanbul. Safari hii, mji mkuu wa Uturuki, Ankara, ndio utakaokuwa mwenyeji wa mkutano huo.

Ushirikiano wa kimkakati kati ya Uturuki na NATO, ulioanza na uanachama wa nchi hiyo mwaka wa 1952, umetokana na migogoro mbalimbali na mvutano wa kijiografia tangu enzi ya Vita Baridi.

Licha ya kutokubaliana mara kwa mara ndani ya muungano huo, Uturuki imedumisha msimamo wake thabiti katika muundo wa usalama wa NATO na imekuwa kiungo muhimu katika migogoro ya kikanda na ushirikiano wa ulinzi.

Mkutano wa kilele wa NATO unaonyesha juhudi za Uturuki za kuchukua jukumu kubwa zaidi katika muundo mpya wa usalama wa Ulaya na hamu yake ya kutumia vyema uwezo wake wa sekta ya ulinzi ndani ya mfumo wa muungano huu.

Lakini Uturuki ilijiunga vipi na NATO? Uhusiano wa nchi hiyo na muungano huu uliendeleaje? Ni migogoro gani iliyotokea katika uhusiano huo, na Uturuki inataka kuwa na nafasi gani ndani ya NATO hapo baadaye?

Baada ya kumalizika kwa Vita vya Dunia vya pili, ambayo ilibakia kutoegemea upande wowote, Türkiye alijitokeza haraka kuelekea muundo wa usalama wa Magharibi.

Sababu muhimu zaidi ya zamu hii ilikuwa ombi la Umoja wa Kisovieti kuanzisha kambi ya kijeshi katika Mlango-Bahari wa Uturuki.

Jumuiya ya Mkataba wa Atlantiki ya Kaskazini (NATO) ilianzishwa na mkataba uliotiwa saini huko Washington mnamo Aprili 4, 1949.

Awali NATO ilikuwa na wanachama 12 waanzilishi.

Kanuni ya msingi zaidi ya NATO ilikuwa Kifungu cha 5 cha mkataba, ambacho kinasisitiza kanuni ya “ulinzi wa pamoja.”

Kulingana na kifungu hicho, shambulio dhidi ya nchi moja mwanachama linachukuliwa kuwa shambulio kwa wanachama wote wa NATO.

Wakati wa Vita vya Korea, vilivyoanza mwaka wa 1950 na kudumu kwa miaka mitatu, Türkiye ilituma jumla ya vikosi vinne vya kijeshi mbele.

Kitendo hiki kilichukuliwa kuwa ujumbe mzito wa kisiasa kwa uanachama wa NATO.

Mnamo Februari 18, 1952, NATO ilipanuka kwa mara ya kwanza, huku Türkiye na Ugiriki zikijiunga na muungano huo.

Kwa hivyo, Türkiye ilijumuishwa rasmi katika muundo wa usalama wa Magharibi kwa mara ya kwanza wakati wa Vita Baridi.

Mwaka wa 1955 ulikuwa mwaka muhimu katika Vita Baridi, kwani Ujerumani Magharibi ilijiunga na NATO na Umoja wa Kisovieti, kwa kujibu, ulianzisha Mkataba wa Warsaw.

Uturuki ilikuwa imesaini makubaliano ya usalama na Marekani mwaka mmoja kabla ya kujiunga na NATO, mwaka wa 1951.

Mwaka huo huo, ujenzi ulianza kwenye Kituo cha Anga cha Incirlik, ambacho kilifunguliwa Desemba kwa matumizi ya pamoja ya Vikosi vya Jeshi vya Uturuki na Jeshi la Anga la Marekani.

Baada ya Türkiye kujiunga na NATO mwaka wa 1952, kituo hicho kilipangwa ndani ya mfumo wa mipango na malengo ya ulinzi ya muungano huo.

Uturuki na Marekani zilisaini makubaliano ya kutumia kituo hicho kwa pamoja mnamo Desemba 1954. Kwa kuimarika kwa Vita Baridi mnamo 1955, kambi hiyo ilianza shughuli zake chini ya jina “Kituo cha Anga cha Adana.”

Baadaye ilibadilishwa jina na kuwa “Incerlik” mnamo 1958.

Kambi ya Incirlik ilikuwa muhimu sana kwa muungano wa Magharibi. Kipindi chote cha Vita Baridi, kilikuwa kitovu kikuu cha mkakati wa NATO kudhibiti Umoja wa Kisovieti katika Mashariki ya Kati.

Ndege ya kijasusi ya Marekani ya U-2 iliyodunguliwa na Umoja wa Kisovieti mnamo Mei 1, 1960, ilipaa kutoka kwenye kituo hiki.

NATO na Marekani hazijawahi kutangaza rasmi maeneo ya kambi ambapo silaha za nyuklia zimewekwa, kwa sababu za kiusalama.

Lakini, kwa miaka kadhaa kumekuwa na madai juu ya uwepo wa silaha za nyuklia katika kami ya jeshi la angala Hewa cha Incirlik.

Kwa mfano, wakati wa Mgogoro wa Kombora la Cuba, ambalo lilileta ulimwengu kwenye ukingo wa vita vya nyuklia, Umoja wa Kisovieti ulidai kuondolewa kwa makombora ya nyuklia ya Jupiter kutoka Uturuki kwa kubadilishana na kuondolewa kwa makombora yake kutoka Cuba.

Wakati huo, mzozo uliisha na uondoaji wa makombora haya.

Leo, bado kuna madai juu ya kutumwa kwa idadi kubwa ya mabomu ya nyuklia ya B61 kwenye kambi ya Incirlik, lakini madai haya hayajathibitishwa wala kukataliwa.

Operesheni hiyo, ambayo Uturuki iliiita “Operesheni ya Amani ya Cyprus” mnamo 1974 na baadaye kuelezewa kama “ukaliaji” wa mashirika mbalimbali ya Umoja wa Mataifa, ilisababisha mgogoro mkubwa na mrefu zaidi katika uhusiano wa Uturuki na NATO wakati wa Vita Baridi.

Mnamo mwaka wa 1975, Bunge la Marekani lilipitisha vikwazo vikubwa vya kijeshi dhidi ya Uturuki, likisema kwamba ilikuwa imetumia silaha za Marekani “huko Cyprus, kwa madhumuni mengine isipokuwa ulinzi.”

Muda mfupi baada ya mapinduzi ya kijeshi nchini Ugiriki, Wagiriki wa Cyprus waliandamana mbele ya Ubalozi Mdogo wa Ugiriki jijini Sydney mnamo tarehe 16 Julai 1974, wakiwa wamebeba picha ya ramani ya Cyprus iliyoandikwa: “Acheni njama za NATO!”

Uturuki ilituma majeshi yake nchini Cyprus mnamo tarehe 20 Julai 1974, na mnamo tarehe 15 Agosti 1974, hali ilijitokeza kisiwani humo ambayo inaendelea hadi wa leo. Uturuki ilichukua hatua madhubuti kujibu uamuzi huo.

Mwaka huo huo, Baraza la Mawaziri la Uturuki liliidhinisha azimio la kusimamisha shughuli za vituo vyote vya kijeshi vya Marekani na vifaa katika ardhi ya Uturuki, isipokuwa kambi ya Incirlik, na kuhamisha udhibiti kamili wa vituo hivi kwa Wanajeshi wa Kituruki.

Kufungwa kwa kambi hii na kuwekewa vikwazo kulizua mapungufu makubwa katika safu za kijasusi na ulinzi za NATO dhidi ya Umoja wa Kisovieti.

Kizuizi hiki kiliondolewa mnamo 1978.

Ugiriki pia ilijiondoa katika mrengo wa kijeshi wa muungano huo mwaka 1974, ikisema kuwa NATO haikuzuia uingiliaji kati wa Uturuki nchini Cyprus.

Lakini mnamo 1980, baada ya mapinduzi ya Septemba 12 huko Uturuki na kwa uamuzi wa serikali ya kijeshi, iliweza kurudi kwenye tawi la kijeshi la NATO.

Mwisho wa Vita Baridi ulibadilisha uhusiano wa Uturuki na NATO.

Baada ya kuanguka kwa Umoja wa Kisovieti, kulikuwa na hisia kwamba umuhimu wa kijiografia waUturuki ungepungua.

Hata hivyo, kuendelea kwa ukosefu wa usalama na utulivu katika maeneo ya Balkan, Caucasus, na Mashariki ya Kati umeifanya Uturuki kuondokana na dhana ya kuwa nchi ya pembeni katika NATO na kufikia nafasi kuu katika muungano.

Mchakato wa upanuzi wa NATO, ambao ulianza tena mnamo 1982, uliendelea kwa mawimbi saba kutoka 1999 hadi 2024.

Baada ya kumalizika kwa Vita Baridi, NATO ilifanya operesheni kadhaa za kijeshi na misheni huko Kosovo, Iraqi na Libya.

Muungano huo pia uliingilia kati migogoro nje ya eneo la uwajibikaji, ikitaja sababu kama “kuhakikisha utulivu wa kikanda.”

Mnamo 1998, Kituo cha Mafunzo cha “Ushirikiano kwa Amani” cha Wanajeshi wa Uturuki kilianzishwa huko Ankara.

Madhumuni ya kuanzisha kituo hiki ilikuwa kutoa mafunzo kwa vikosi vya kijeshi vya nchi wanachama wa NATO na nchi washirika, kwa kuzingatia viwango vya kimataifa, ndani ya mfumo wa Vikosi vya Wanajeshi wa Uturuki.

Mashambulizi ya Septemba 11, 2001 nchini Marekani yalibadilisha NATO kutoka kuwa mkataba wa ulinzi wa kikanda na kuwa muungano wenye mtazamo wa kimataifa wa “kupambana na ugaidi na kudhibiti majanga.”

Kifungu maarufu cha 5 cha Mkataba wa Atlantiki ya Kaskazini kilitekelezwa ili kuiunga mkono Marekani kwa mara ya kwanza na ya pekee katika historia ya NATO, mara tu baada ya mashambulizi ya Septemba 11.

Baada ya kupinduliwa kwa serikali ya Taliban mwaka 2001, mfumo mpya wa kisiasa uliundwa nchini Afghanistan kwa msaada wa Marekani na vikosi vya muungano wa kimataifa.

Operesheni ya NATO nchini Afghanistan ilidumu kwa miaka 20.

Hekmat Çetin, aliyekuwa Spika wa Bunge la Uturuki na Waziri wa Mambo ya Nje, alikuwa Mwakilishi Mkuu wa Kiraia wa kwanza wa NATO nchini Afghanistan kati ya mwaka 2003 na 2006.

Uturuki, ambayo ina idadi kubwa zaidi ya vikosi vya kijeshi ndani ya NATO baada ya Marekani, pia ilichukua majukumu muhimu katika muundo wa uongozi wa muungano huo.

Mgogoro mkubwa zaidi katika miaka ya hivi karibuni kati ya Uturuki na NATO ulianza mnamo 2017.

Kilichosababisha mzozo huo ni hatua ya Uturuki kununua mfumo wa ulinzi wa makombora wa S-400 kutoka Urusi.

Nchi wanachama wa NATO hasa Marekani zilipinga vikali hatua hiyo zikisema kuwa mfumo huo hauendani na mitandao ya NATO na utahatarisha usalama wa muungano huo.

Kufuatia mzozo huo, Uturuk aliondolewa kwenye mpango wa ndege ya kivita ya F-35.

Marekani pia iliweka vikwazo dhidi ya Uturuki chini ya Sheria ya Kukabiliana na Wapinzani wa Marekani kupitia Vikwazo (CATSA), ambayo Washington inaweka tu dhidi ya nchi ambazo zinatishia usalama wa taifa la Marekani.

Mifumo ya S-400 haijawahi kutumiwa vitani kwa kuhofia mvutano na Marekani na wasiwasi wa usalama kutoka kwa washirika wa NATO.

Hatua ya Marekani mataifa mengine wanachama wa Nato kuunga mkono vikosi vya Syria, pamoja na vikwazo vya silaha vilivyowekwa dhidi ya Uturuki kwa sababu mbalimbali, ni baadhi ya mambo yaliyozorotesha uhusiano wa Ankara na muungano huo.

Lakini, tofauti hizi zilipungua, na baada ya mazungumzo marefu na yakina, Uturuki iliidhinisha uanachama wa Finland katika Muungano wa NATO mnamo 2023 na ushiriki wa Uswidi mnamo 2024.

Mkutano wa kilele wa NATO, ambao Uturuki inauandaa tena baada ya miaka 22, unafanyika huku kukiwa na vita vinavyoendelea barani Ulaya na Mashariki ya Kati, na kuangazia tena umuhimu wa kimkakati wa Ankara kwa muungano huo.

Uturuki ina jukumu muhimu katika miundombinu ya uendeshaji wa NATO kupitia vituo hivi:

Wakati wa vita vya Marekani na Israeli dhidi ya Iran mwaka huu, kuzuiwa kwa makombora yaliyorushwa kutoka Iran kuelekea Uturuki kwa kutumia mifumo ya ulinzi ya NATO kulionyesha umuhimu wa vitendo wa miundombinu hii na nafasi ya Uturuki katika masuala ya usalama wa muungano huo.

Mkutano kati ya Rais wa Uturuki Recep Tayyip Erdogan na Rais wa Marekani Donald Trump, uliopangwa kufanyika Ankara mnamo Julai 7, pia unachukuliwa kuwa mmoja wa mikutano muhimu zaidi ya kidiplomasia katika kuamua mwelekeo wa baadaye wa uhusiano wa Uturuki na Marekani katika enzi hii mpya.

Bado haijafahamika jinsi uhusiano wa Marekani na NATO utakavyochagiza miaka miwili na nusu ya mwisho ya urais wa Donald Trump.

Hata hivyo, baada ya Vita Baridi na enzi za baada ya Vita hivyo, NATO sasa inaingia katika enzi mpya.

Lengo la mtindo mpya ni kupunguza mzigo wa kijeshi na kifedha wa Marekani kwa NATO na kuhamisha uongozi na jukumu la msingi la ulinzi kwa nchi za Ulaya.

Ikiwa mustakabali wa NATO utaundwa kwa kuzingatia mtindo huu, Uturuki ina uwezo wa kuchukua nafasi muhimu sana katika viwango vya kimkakati na kiutendaji, kutokana na umiliki wake wa moja ya majeshi yenye nguvu zaidi katika muungano huo, pamoja na uwezo wa sekta yake ya ulinzi.

Imetafsiriwa na Ambia Hirsi